ಮಂಗಳವಾರ, ನವೆಂಬರ್ 17, 2026

ವಿಘ್ನಗಳೇ ಮೆಟ್ಟಿಲಾದಾಗ

✍🏻 ದೀಪಲಕ್ಷ್ಮಿ ಭಟ್, ಮಂಗಳೂರು 

“ಅಮ್ಮಾ, ಗಣಪತಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತಾನಾ?” - ಎಂಟು ವರ್ಷದ ಕಾಮಿನಿ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅವಳ ತಾಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ತಕ್ಷಣ ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಒಲೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಗಂಜಿಯನ್ನು ಸೌಟಿನಿಂದ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಲೇ ಮಗಳ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಮನೆಯ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಮಣ್ಣಿನ ಗಣಪತಿಯ ಮೂರ್ತಿಯಿತ್ತು. ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯಿಂದ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಮೂರ್ತಿಯ ಒಂದು ಕಿವಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುರಿದಿತ್ತು. ಸೊಂಡಿಲಿನ ಬಣ್ಣ ಮಾಸಿತ್ತು. ಆದರೂ ಕಾಮಿನಿಗೆ ಆ ಗಣಪತಿ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮೂರ್ತಿ.
"ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ,” ಎಂದಳು ಲಕ್ಷ್ಮಿ. 
“ಹಾಗಾದರೆ ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಇನ್ನೂ ಯಾಕೆ ತೆಗೆದುಹಾಕಿಲ್ಲ?” - ಮಗಳ ಮುಗ್ಧ ಪ್ರಶ್ನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಎದೆಯನ್ನು ಚುಚ್ಚಿತು.
ಸೋರಿದ ಹೆಂಚಿನ ಮನೆ, ತೀರದ ಸಾಲ, ದಿನಗೂಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಗಂಡ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬ ಊಟ ಕೊಡಲಾಗದ ಅಸಹಾಯಕತೆ—ಆ ಮನೆಯೊಳಗೆ ವಿಘ್ನಗಳಿಗೆ ಕೊರತೆಯಿರಲಿಲ್ಲ.
ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡಳು. - “ಗಣಪತಿ ಎಂದರೆ ನಮ್ಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಎತ್ತಿ ಎಸೆಯುವವನು ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲ, ಕಾಮಿ. ಯಾವ ಕಲ್ಲನ್ನು ಸರಿಸಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನು ದಾಟಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಮೆಟ್ಟಿಲು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಅವನೇ.”
ಕಾಮಿನಿಗೆ ಅಮ್ಮನ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಳು.


 

 

ಕಾಮಿನಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಊರಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕ ಹೆಂಚಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ. ತಂದೆ ಗೋಪಾಲ ಕಟ್ಟಡ ಕಾರ್ಮಿಕ. ಕೆಲಸ ಸಿಕ್ಕ ದಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನ ಬೇಯುತ್ತಿತ್ತು; ಕೆಲಸ ಸಿಗದ ದಿನ ಗಂಜಿಯೇ ಊಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ತಾಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಾಲ್ಕು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಕಾಮಿನಿಯ ನಂತರ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮಂದಿರು. ಅವರ ಊಟ, ಓದು, ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ—ಎಲ್ಲದರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಕಾಮಿನಿ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ತಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸಬೇಕಾಯಿತು.
ಬಡತನ ಅವಳ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಆಗಾಗ ಬಂದುಹೋಗುವ ಅತಿಥಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮನೆಯವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿಯೇ ನೆಲೆಸಿತ್ತು.
ಆದರೂ ಕಾಮಿನಿಗೆ ಶಾಲೆಯೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣ. ಹೊಸ ಪುಸ್ತಕಗಳ ವಾಸನೆ, ಶಿಕ್ಷಕರು ಕಪ್ಪುಹಲಗೆಯ ಮೇಲೆ ಬರೆಯುವ ಅಕ್ಷರಗಳು, ಪಾಠ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಸಿಗುವ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಮಾತು—ಇವೆಲ್ಲ ಅವಳ ಬದುಕಿನ ಪುಟ್ಟ ಸಂಭ್ರಮಗಳಾಗಿದ್ದವು.

*** 

ಒಂದು ದಿನ ಅವಳ ಶಾಲೆಯ ಶಿಕ್ಷಕಿ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಹೊಸ ನೋಟುಪುಸ್ತಕ ತರಲು ಹೇಳಿದರು. ತರಗತಿಯ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಜಿನ ಮೇಲೂ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಪುಸ್ತಕಗಳಿದ್ದವು. ಕಾಮಿನಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಂದ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡ ಕೆಲವು ಖಾಲಿ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟು ಸೇರಿಸಿ ಸುಮಾರಾಗಿ ಹೊಲಿದ ಪುಸ್ತಕ.
“ನಿನ್ನ ಹೊಸ ಪುಸ್ತಕ ಎಲ್ಲಿ?” ಶಿಕ್ಷಕಿ ಕೇಳಿದರು.
ಕಾಮಿನಿ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದಳು. “ಅಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ವಾರ ಕೊಡಿಸುತ್ತಾರೆ.”
ಹಿಂದಿನ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಹುಡುಗಿಯರು ಅವಳ ಹಾಳೆಗಳ ಅಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕರು.
“ಇದು ಪುಸ್ತಕವಾ? ಕಸದ ಹಾಳೆಗಳ ಗಂಟಾ?”
ಕಾಮಿನಿಯ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ಆ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಮೂಲೆಗೆ ಎಸೆದಳು. “ನಾನು ಇನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.”
ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಕಾರಣ ಕೇಳಿದಾಗ ಕಾಮಿನಿ ಅಳುತ್ತ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದಳು.

ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಳು. ಅವುಗಳ ಅಂಚನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿ, ಹಳೆಯ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯ ದಪ್ಪ ಹಾಳೆಯನ್ನು ಹೊದಿಕೆಯಾಗಿ ಇಟ್ಟಳು. ಸೂಜಿ-ದಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿ ಸುಂದರವಾದ ಪುಸ್ತಕ ಮಾಡಿದಳು. “ಪಾರ್ವತಿದೇವಿ ಗಣೇಶನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳು ಗೊತ್ತಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ಕಾಮಿನಿ ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸುತ್ತ ಇಲ್ಲವೆಂಬಂತೆ ತಲೆ ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದಳು.
“ತನ್ನ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಅರಿಶಿನದಿಂದಲೇ ಒಂದು ಮುದ್ದಾದ ಬಾಲಕನನ್ನು ರೂಪಿಸಿದಳು. ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡಲು ಅವಳು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ತರಲಿಲ್ಲ. ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದುದಕ್ಕೇ ರೂಪ ಕೊಟ್ಟಳು. ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಏನಿಲ್ಲ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತ ಕುಳಿತರೆ ಏನೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಇರುವುದರಿಂದ ಏನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದರೆ ಹೊಸ ದಾರಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.” ಎನ್ನುತ್ತಾ ತಾಯಿ ಹೊಲಿದ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕಾಮಿನಿಯ ಕೈಗಿಟ್ಟಳು.
“ಹೊಸ ಪುಸ್ತಕ ಕೊಡಿಸಲು ನನ್ನಿಂದ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಓದು ನಿಲ್ಲಬಾರದು.”

ಮರುದಿನ ಕಾಮಿನಿ ಅದೇ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಳು. ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತೆ ನಕ್ಕರು. ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷಕಿ ಅದನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪುಟವನ್ನೂ ನೋಡಿದರು.
“ಇದು ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಣಕೊಟ್ಟು ತಂದ ಪುಸ್ತಕಕ್ಕಿಂತ ಅಮೂಲ್ಯವಾದದ್ದು. ಇದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯ ಶ್ರಮವಿದೆ; ನಿನ್ನ ಓದಿನ ಆಸೆಯಿದೆ.”
ಆ ದಿನ ಕಾಮಿನಿ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಜೀವನಪಾಠ ಕಲಿತಳು — 
ಜೀವನದಲ್ಲೇನಾದರೂ ಕೊರತೆ ಇದೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯವಲ್ಲ. ಸೃಜನಶೀಲತೆಯ, ಹೊಸತನದ ಆರಂಭವೂ ಆಗಬಹುದು.
ಅಂದಿನಿಂದ ಬಳಸಿದ ಕಾಗದದ ಖಾಲಿ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹಿರಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಶಾಲೆಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯವೇ ಅವಳ ಜ್ಞಾನದ ಭಂಡಾರವಾಯಿತು. ಅವಳ ಬಳಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕಲಿಯಬೇಕೆಂಬ ಹಸಿವು ಇತ್ತು.

***

ಕಾಮಿನಿ ಏಳನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ತಂದೆ ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದು ಕಾಲಿಗೆ ಗಂಭೀರ ಗಾಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಹಲವು ತಿಂಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಾರದೆಂದು ವೈದ್ಯರು ಹೇಳಿದರು. 
ಆ ರಾತ್ರಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನಕ್ಕಿಂತ ಮೌನವೇ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು.
“ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳಿಂದ ಕಾಮಿನಿಯನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು ಬೇಡ,” ತಂದೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. “ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಜೊತೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ. ಇಬ್ಬರು ಹುಡುಗರನ್ನಾದರೂ ಓದಿಸಬೇಕು.”
ಮನೆಯ ಹೆಣ್ಣುಮಗುವಿನ ಓದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಹಜ ಪರಿಹಾರದಂತೆ ಕಂಡಿತು.
ಕಾಮಿನಿ ಏನೂ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಮೇಲೆ ಕೈಯಾಡಿಸಿದಳು. ನಾಳೆಯಿಂದ ಅವು ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಬಂದಾಗ ಎದೆ ಬಿಗಿಯಿತು.
ಅಂದು ರಾತ್ರಿ ಅವಳು ಗಣಪತಿಯ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಳು.“ನನ್ನನ್ನು ಶಾಲೆಯಿಂದ ಬಿಡಿಸಬೇಡ,” ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು.
ಮರುದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವಳನ್ನು ಹತ್ತಿರದ ಹೊಲಿಗೆ ಅಂಗಡಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಳು.
“ಸಂಜೆ ಶಾಲೆ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಗುಂಡಿ ಹೊಲಿಯುವುದು, ಬಟ್ಟೆ ಮಡಚುವುದು ಮಾಡು. ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಾನು ಇನ್ನೊಂದು ಮನೆಗೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಓದು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು ಬೇಡ,” ಎಂದಳು.
“ಆದರೆ ನೀನು ಯಾವಾಗ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯಮ್ಮ?”
ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. “ಕೆಲವು ಕನಸುಗಳಿಗೆ ಮನೆಯವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ವಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಬೆಲೆ ಕೊಡಬೇಕು.”

ಆ ಸಂಜೆ ಹೊಲಿಗೆ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕಾಮಿನಿಗೆ ತಾಯಿ ಹೇಳಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆ ನೆನಪಾಯಿತು.
ವ್ಯಾಸಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಹೋಗಲು ಗಣೇಶನು ಅದನ್ನು ಬರೆಯಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಬರವಣಿಗೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಿ ಮುರಿದಾಗ ಕಥೆ ನಿಲ್ಲಬಾರದೆಂದು ಗಣೇಶ ತನ್ನ ಒಂದು ದಂತವನ್ನೇ ಮುರಿದು ಲೇಖನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ. 
ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕಾಮಿನಿ, “ದಂತ ಮುರಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ನೋವಾಗಲಿಲ್ಲವೇ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದಳು.
“ನೋವಾಗಿರಬಹುದು,” ಎಂದಿದ್ದಳು ತಾಯಿ. “ತ್ಯಾಗವೆಂದರೆ ನೋವೇ ಆಗದಿರುವುದಲ್ಲ. ನೋವಿಗಿಂತ ಗುರಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುವುದು.”
ಆ ಮಾತು ಈಗ ಅವಳಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಯಿತು.

ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಶಾಲೆ, ಸಂಜೆ ಹೊಲಿಗೆ ಅಂಗಡಿ, ರಾತ್ರಿ ಮನೆಗೆಲಸ, ನಂತರ ಓದು—ಅವಳ ಬದುಕು ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಓಟವಾಯಿತು. ಶಾಲಾ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಸ್ನೇಹಿತೆಯರ ಜೊತೆ ಆಟವಾಡುವ ಸಮಯವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಳು.
ಆದರೆ ಅವಳ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಣ್ಣ ತ್ಯಾಗವೂ ಅವಳ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯುವ ಲೇಖನಿಯಾಯಿತು.

ಹತ್ತನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮಿನಿ ಶಾಲೆಗೆ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಳು. ಫಲಿತಾಂಶದ ದಿನ ತಂದೆ ಅವಳ ಅಂಕಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನೋಡುತ್ತ ಕುಳಿತರು. 
“ನಿನ್ನ ಓದು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದೆನಲ್ಲ…” ಅವರ ಧ್ವನಿ ನಡುಗಿತು.
ಕಾಮಿನಿ ಅವರ ಕೈ ಹಿಡಿದಳು. “ನೀವು ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದು ಅಪ್ಪ. ಈಗ ಅದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು ಬೇಸರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ.”
ತಂದೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿತು.
ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅರಿತುಕೊಂಡಳು—
ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಕೆಲವು ಗಾಯಗಳು ಅವಮಾನಗಳಲ್ಲ; ಗುರಿ ತಲುಪುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಕೊಟ್ಟ ಬೆಲೆಯ ಗುರುತುಗಳು.

***

ಪದವಿಪೂರ್ವ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸೇರಬೇಕೆಂಬುದು ಕಾಮಿನಿಯ ಮುಂದಿನ ಕನಸಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪಟ್ಟಣದ ಕಾಲೇಜಿನ ಶುಲ್ಕ, ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಪುಸ್ತಕಗಳ ಖರ್ಚು ಕುಟುಂಬದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಮೀರಿತ್ತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಬಡ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಂಧ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶನವಿತ್ತು. 
ಕಾಮಿನಿ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದಳು. ಸಂದರ್ಶನದ ದಿನ ಕಾಲೇಜಿನ ಆವರಣಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಅವಳ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಕುಗ್ಗಿತು. ಉಳಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಉತ್ತಮ ಉಡುಪಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಆಂಗ್ಲಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರರ್ಗಳವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. 
ಕಾಮಿನಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಕಡತ ಮತ್ತು ಬಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಗಿಬರಲು ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಹಣ ಮಾತ್ರವಿತ್ತು. “ನಾನು ಇವರ ಜೊತೆ ಹೇಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲಿ?” ಎಂದುಕೊಂಡಳು.
ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಬಳಿ ಶಿವ–ಪಾರ್ವತಿಯರ ಸುತ್ತ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕುತ್ತಿರುವ ಪುಟ್ಟ ಗಣಪತಿಯ ಚಿತ್ರ ಕಾಣಿಸಿತು. ಅವಳಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದ ಕಥೆ ನೆನಪಾಯಿತು.

ಒಮ್ಮೆ ಶಿವ–ಪಾರ್ವತಿಯರು ಗಣೇಶ ಮತ್ತು ಕಾರ್ತಿಕೇಯರಿಗೆ, “ಯಾರು ಮೊದಲು ಜಗತ್ತನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಬರುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಜ್ಞಾನಫಲ” ಎಂದರು. ವೇಗದ ನವಿಲೇರಿದ ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ತಕ್ಷಣ ಹೊರಟ. ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಇಲಿಯನ್ನು ವಾಹನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಗಣೇಶ ಮಾತ್ರ ತನ್ನ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯ ಸುತ್ತ ಮೂರು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿದ.
“ನನಗೆ ನನ್ನ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರೇ ಜಗತ್ತು,” ಎಂದನು.
ಅದು ವೇಗದ ವಿರುದ್ಧ ಸೋಮಾರಿತನದ ಗೆಲುವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಆಂತರಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ ವಿವೇಕದ ಗೆಲುವಾಗಿತ್ತು.
ಕಾಮಿನಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಳು. 
ಅವರ ಬಳಿ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಹೆದರಬೇಡ. ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವುದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಬಳಸು.  

ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪರೀಕ್ಷಾ ಕೊಠಡಿಗೆ ಹೋದರು.
ಪ್ರಬಂಧದ ವಿಷಯ—
“ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಬದಲಾಗಬಹುದಾದ ಒಂದು ಬದುಕು.”
ಇತರರು ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಬರೆದರು. ಕಾಮಿನಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಳು. ಅಕ್ಷರಜ್ಞಾನ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೂ ಮಕ್ಕಳ ಓದಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆವರು ಸುರಿಸುವ ತಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ, ಒಂದು ಹೆಣ್ಣುಮಗು ಓದಿದಾಗ ಒಂದು ಕುಟುಂಬದ ಚಿಂತನೆಯೇ ಹೇಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಳು.

ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು: “ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ನಿನಗೇ ಯಾಕೆ ನೀಡಬೇಕು?”
ಕಾಮಿನಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಯೋಚಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. “ನನ್ನ ಬಡತನಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಡಬೇಡಿ. ಕೊಟ್ಟ ಅವಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಬಂದರೆ ಕೊಡಿ. ನನ್ನ ಶಿಕ್ಷಣ ನನ್ನೊಬ್ಬಳ ಬದುಕನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಯಿಸಬಾರದು. ಇನ್ನಷ್ಟು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ದಾರಿಯಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಆಶಯ.”

ಕಾಮಿನಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ದೊರೆಯಿತು. ಅಂದು ಅವಳು ಮತ್ತೊಂದು ಪಾಠ ಕಲಿತಳು—
ಜೀವನದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವವರೆಲ್ಲ ಮೊದಲು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಶ್ನೆಯ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅರಿತವರು ಸರಿಯಾದ ಗುರಿ ತಲುಪುತ್ತಾರೆ.

*** 

ಕಾಲೇಜಿನ ದಿನಗಳು ಕಾಮಿನಿಯ ಬದುಕಿಗೆ ಹೊಸ ಜಗತ್ತನ್ನು ತೆರೆದವು. ಆದರೆ ಮನೆಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. 
ತಂದೆಯ ಕಾಲು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗುಣವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ತಾಯಿಯ ಆರೋಗ್ಯವೂ ಹದಗೆಡತೊಡಗಿತ್ತು. ತಮ್ಮಂದಿರ ಶುಲ್ಕ, ಔಷಧಿಯ ವೆಚ್ಚ, ಮನೆಯ ಖರ್ಚು—ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿಭಾಯಿಸಲು ಕಾಮಿನಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳಿ, ಸಂಜೆ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು.
ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೋಗಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ತಪ್ಪು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಒಮ್ಮೆ ತಮ್ಮನ ಶುಲ್ಕ ಕಟ್ಟುವ ಕೊನೆಯ ದಿನಾಂಕವನ್ನೇ ಮರೆತಳು. ಇನ್ನೊಂದು ದಿನ ತಾಯಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಔಷಧಿಯ ಬದಲು ಬೇರೆ ಮಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಳು. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂತು.
“ನನ್ನಿಂದ ಯಾವುದನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸಲು ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಅಳುತ್ತ ಗಣಪತಿಯ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಳು.

ಆ ದಿನ ಅವಳ ಕಣ್ಣು ಗಣಪತಿಯ ರೂಪದ ಮೇಲೆ ನೆಟ್ಟಿತು.
ದೊಡ್ಡ ತಲೆ.

ಸಣ್ಣ ಕಣ್ಣುಗಳು.
ಅಗಲವಾದ ಕಿವಿಗಳು.
ಚಿಕ್ಕ ಬಾಯಿ.
ಉದ್ದವಾದ ಸೊಂಡಿಲು.

ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಹೇಳಿದ್ದಳು: “ಗಣಪತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಒಂದು ಪಾಠ. ದೊಡ್ಡ ತಲೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಯೋಚಿಸು ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಕಣ್ಣು ಕೆಲಸದ ಮೇಲೆ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಇಡು ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಕಿವಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೇಳು ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕ ಬಾಯಿ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಷ್ಟೇ ಮಾತನಾಡು ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಸೊಂಡಿಲು ದೊಡ್ಡ ಮರವನ್ನು ಎತ್ತಬಲ್ಲದು; ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಪುಟ್ಟ ಸೂಜಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲದು. ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಲವನ್ನೂ ಮೃದುತ್ವವನ್ನೂ ಬಳಸಲು ಕಲಿಯಬೇಕು.”

ಮರುದಿನದಿಂದ ಕಾಮಿನಿ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನೂ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲು ಶುರು ಮಾಡಿದಳು. ತುರ್ತಾದದ್ದು ಯಾವುದು, ಕಾಯಬಹುದಾದದ್ದು ಯಾವುದು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಿದಳು. ತಮ್ಮಂದಿರಿಗೂ ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಹಂಚಿದಳು. ತಂದೆಯ ಔಷಧಿಯ ಸಮಯವನ್ನು ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬರೆದಳು. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಾನೊಬ್ಬಳೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಹಠವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಳು.

ಅವಳಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಯಿತು— 
ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಭಾರವನ್ನೂ ಒಬ್ಬಳೇ ಹೊರುವುದಲ್ಲ; ಯಾವ ಭಾರವನ್ನು ಯಾವಾಗ, ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಹೊರುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು.

***

ಕಾಲೇಜಿನ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಕಾಮಿನಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಲರೂ ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರು ಅವಳ ಹಳೆಯ ಸೀರೆ ಮತ್ತು ಸರಳ ಚಪ್ಪಲಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುತ್ತಿದ್ದರು. 
“ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆಯಲು ವೇದಿಕೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗಲಾದರೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಬಟ್ಟೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಿತ್ತು.”
ಆ ಮಾತು ಕಾಮಿನಿಯ ಕಿವಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ವೇದಿಕೆಯತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಧಾನವಾದವು. ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಬಡತನ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಬಯಲಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನಿಸಿತು. ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಿಂತ ತನ್ನ ಸರಳ ಉಡುಪೇ ಎಲ್ಲರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಬಹುದೆಂದು ಸಂಕೋಚವಾಯಿತು.

ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕ ಚಂದ್ರನ ಕಥೆ ನೆನಪಾಯಿತು. 
ತನ್ನ ರೂಪದ ಬಗ್ಗೆ ಚಂದ್ರ ಮಾಡಿದ ಅಪಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಗಣೇಶ ಪಾಠ ಕಲಿಸಿದ್ದ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಬಾಹ್ಯರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುವವನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ದೋಷಪೂರ್ಣ; ನಗಿಸಿಕೊಂಡವನ ಮೌಲ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಆ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಿತ್ತು.
ಕಾಮಿನಿ ತಲೆಯೆತ್ತಿ ವೇದಿಕೆಯತ್ತ ನಡೆದಳು.
ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ ಮಾತನಾಡಲು ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಾಗ ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು: - “ಇಂದು ನಾನು ಧರಿಸಿರುವ ಸೀರೆಯನ್ನು ನನ್ನ ತಾಯಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ನಾನು ದೊಡ್ಡ ವೇದಿಕೆಗೆ ಹೋಗುವ ದಿನ ಇದನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಇದರ ಬೆಲೆ ಕಡಿಮೆ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಕನಸುಗಳಿವೆ. ನನಗೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ದುಬಾರಿ ಉಡುಪು ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ.” 
ಸಭಾಂಗಣ ಚಪ್ಪಾಳೆಯಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಹಿಂದೆ ನಕ್ಕವರು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದರು.

ಅಂದು ಕಾಮಿನಿ ಕಲಿತಳು—
ನಮ್ಮ ಸರಳತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುವವರಿಗಾಗಿ ನಾವು ಸಂಕೋಚಪಡಬೇಕಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಉಡುಪು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಾವು ನಡೆದು ಬಂದ ದಾರಿ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. 

***

ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಕಾಮಿನಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಳು. ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕಿಯ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಮಾತು ತನಗೆ ಹೇಗೆ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ನೀಡಿತ್ತೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಮಕ್ಕಳ ಬದುಕಿಗೆ ಬೆಳಕಾಗಬೇಕೆಂಬುದು ಅವಳ ಕನಸು. ಮೊದಲಿಗೆ ಒಂದು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ದೊರೆಯಿತು. ಸಂಬಳ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೂ ಕಾಮಿನಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಪಾಠ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದೊಳಗಿನ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಮಕ್ಕಳು ಯೋಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು.
ಹಿಂದುಳಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಶಾಲೆಯ ನಂತರ ಉಚಿತವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ತರಗತಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಪುಸ್ತಕ ಖರೀದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಪುಟ್ಟ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅವಳು ಬಹಳ ಇಷ್ಟವಾಗಿದ್ದಳು.

ಆದರೆ ಅದೇ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬದುಕಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಪರೀಕ್ಷೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಶಾಲೆಯ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ ಕಾಯಂ ಶಿಕ್ಷಕರ ಹುದ್ದೆಗೆ ಅರ್ಜಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿತು. ಸೇವಾನುಭವ, ಫಲಿತಾಂಶ ಮತ್ತು ಪೋಷಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನೋಡಿದರೆ ಕಾಮಿನಿಯೇ ಮೊದಲ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಮುಖ್ಯಶಿಕ್ಷಕರೂ ಅವಳಿಗೆ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ್ದರು. “ನಿಮ್ಮ ಪರಿಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಈ ಬಾರಿ ಖಂಡಿತ ನ್ಯಾಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ.”
ಆದರೆ ನೇಮಕಾತಿಯ ದಿನ ಹುದ್ದೆ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಬಂಧಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಬೋಧನಾ ಅನುಭವವೇ ಇಲ್ಲದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಯಂ ಶಿಕ್ಷಕಿಯನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. ಕಾಮಿನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ವರ್ಷವೂ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿಯೇ ಮುಂದುವರಿಯುವಂತೆ ಹೇಳಿದರು. “ನಿಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ,” ಎಂದರು ಮುಖ್ಯಶಿಕ್ಷಕರು.
“ಅರ್ಹತೆಗಿಂತ ಪರಿಚಯ ದೊಡ್ಡದಾದರೆ, ನಾನು ಎಷ್ಟು ವರ್ಷ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು?” ಎಂದು ಕಾಮಿನಿ ಕೇಳಿದಳು.
ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತರ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಆ ದಿನ ಶಾಲೆಯ ಖಾಲಿ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳೇ ಕುಳಿತ ಕಾಮಿನಿಗೆ ತನ್ನ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಪರಿಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬೆಲೆಯೇ ಇಲ್ಲವೆನಿಸಿತು. ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಮಕ್ಕಳು ಬಿಡಿಸಿದ್ದ ಗಣಪತಿಯ ಚಿತ್ರವಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ದಿನ ಅದರತ್ತ ನೋಡಲೂ ಅವಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸಾಗಲಿಲ್ಲ. “ನಾನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಫಲ ಇದೇನಾ?” ಎಂದುಕೊಂಡಳು. 
ಆ ಅವಮಾನವನ್ನು ನುಂಗಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೊಂದು ವರ್ಷ ಕೆಲಸ ಮುಂದುವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಶಿಕ್ಷಕಿಯ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಲು ಕಾಮಿನಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕೆಲಸ ಹೇರಲಾಯಿತು. ಫಲಿತಾಂಶ ಕೆಟ್ಟಾಗಲೂ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಕಾಮಿನಿಯ ಮೇಲೆ ಹಾಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.
ಕೊನೆಗೆ ಅವಳು ಆ ಶಾಲೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದಳು. ಜನರು ಅವಳ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದರು.
“ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಸಿಗುವುದೇ ಕಷ್ಟ. ಸ್ವಲ್ಪ ಅವಮಾನ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಏನಾಗುತ್ತಿತ್ತು?”
“ಆದರ್ಶಗಳಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬುವುದಿಲ್ಲ.”
“ಬಡತನದಿಂದ ಬಂದವರಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ.”
ಕಾಮಿನಿ ಹೊರಗೆ ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಳಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಸಿದಿದ್ದಳು.

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಮಿನಿಯ ಮದುವೆ ಮಾಧವನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯಿತು. ಅವನು ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ. ಕಾಮಿನಿಯ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಮದುವೆಗೆ ಒಪ್ಪಿದ್ದ.
ಆರಂಭದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಬದುಕು ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕ್ರಮೇಣ ಮನೆಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಬದಲಾಗತೊಡಗಿದವು.
ಕಾಮಿನಿ ಮತ್ತೆ ಶಿಕ್ಷಕಿಯ ಕೆಲಸ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹಲವು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶನ ನೀಡಿದರೂ, ಹಿಂದಿನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಯಾಕೆ ಬಿಟ್ಟಳು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಾಗ ಕೆಲವರು ಅವಳನ್ನು “ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದವಳು” ಎಂದುಕೊಂಡರು.
ಮನೆಯವರು ಅವಳ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.
“ನಿನಗೆ ಈಗ ಕೆಲಸದ ಅಗತ್ಯವೇನು? ಮನೆ ನೋಡಿಕೊಂಡರೆ ಸಾಕಲ್ಲವೇ?” ಎಂದು ಅತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.
“ಇಷ್ಟು ಓದಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹೋರಾಡಲಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಕಾಮಿನಿ ಹೇಳಿದರೆ, “ಮದುವೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಆದ್ಯತೆಗಳು ಬದಲಾಗಬೇಕು,” ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬರುತ್ತಿತ್ತು.

ತನ್ನ ತವರಿನವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿತ್ತು. “ಮದುವೆಯಾದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಮೊದಲ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಈ ಮನೆ,” ಎಂದರು ಅತ್ತೆ.
“ಈ ಮನೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ನಾನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಓದಿಸಲು ಬದುಕನ್ನೇ ಸವೆಸಿದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಮರೆತುಬಿಡಲಿ?” ಎಂದು ಕಾಮಿನಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. 
ಮಾಧವ ಮಧ್ಯೆ ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ. “ಸಣ್ಣ ವಿಷಯವನ್ನು ದೊಡ್ಡದು ಮಾಡಬೇಡ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಹೋಗು,” ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದ.
ಕಾಮಿನಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಹೋದಳು. ಪ್ರತಿಬಾರಿ ಮೌನವಾಗಿದ್ದಾಗ ಮನೆಯ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದುಕೊಂಡಳು. ಆದರೆ ಆ ಮೌನ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವಳ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿತು.
ಒಂದು ದಿನ ತಾಯಿ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ದಾಖಲಾಗಿದ್ದರು. ಕಾಮಿನಿ ಅವರ ಬಳಿ ಎರಡು ದಿನ ಇರಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದಳು.
“ನಾಳೆ ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ನೆಂಟರು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ನೀನು ಹೋದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?” ಎಂದು ಅತ್ತೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.
“ಆದರೆ ನನ್ನ ಅಮ್ಮ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.”
“ನಿನ್ನ ತಮ್ಮಂದಿರು ಇದ್ದಾರಲ್ಲ.”
ಕಾಮಿನಿ ಮಾಧವನತ್ತ ನೋಡಿದಳು. ಅವನು ಕಣ್ಣು ತಪ್ಪಿಸಿದ.

ಆ ರಾತ್ರಿ ಅವಳು ಗಣಪತಿಯ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಾಗ ಅವನ ಕೈಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಪಾಶ ಮತ್ತು ಅಂಕುಶ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದವು.

ಪಾಶ—ಜೋಡಿಸುವ ಪ್ರೀತಿ.
ಅಂಕುಶ—ತಪ್ಪು ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಸಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯುವ ನಿಯಂತ್ರಣ.  

ಅವಳಿಗೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನೂ ಮೌನವಾಗಿ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ. ಪ್ರೀತಿ ಜೋಡಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಅದೇ ಪ್ರೀತಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಂಧಿಸಬಾರದು. ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಗಡಿ ಎಳೆಯುವ ದೃಢತೆಯೂ ಬೇಕು.

ಮರುದಿನ ಕಾಮಿನಿ ಮಾಧವನೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು. “ನಾನು ಈ ಮನೆಯ ಸೊಸೆ ಎಂಬ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಗಳಾಗಿರುವುದನ್ನು ಮರೆತು ಬಿಡಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ ಆಲ್ವಾ? ನನ್ನ ತಾಯಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅವರ ಬಳಿ ಹೋಗುವುದು ನನ್ನ ಹಕ್ಕಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಹೌದು.”
“ಅಮ್ಮನಿಗೆ ಬೇಸರವಾಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದ ಮಾಧವ.
“ಎಲ್ಲರ ಬೇಸರ ತಪ್ಪಿಸಲು ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಗೌರವ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಇರಬೇಕು.” ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಜಗಳವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ದೃಢತೆ ಇತ್ತು.
ಮಾಧವ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವಳ ಮೌನದ ಹಿಂದೆ ಎಷ್ಟು ನೋವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಅವರ ಸಂಬಂಧ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ವಾದಗಳಾದವು. ತಪ್ಪುಗ್ರಹಿಕೆಗಳು ಮೂಡಿದವು. ಆದರೂ ಕಾಮಿನಿ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೇಳಲು ಕಲಿತಳು. ಮಾಧವ ಕೇಳಲು ಕಲಿತ. ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೊಸ ಸಮತೋಲನ ಹುಟ್ಟಿತು.

ಕಾಮಿನಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು— ಪ್ರೀತಿಗೆ ಪಾಶದ ಮೃದುತ್ವ ಬೇಕು; ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಅಂಕುಶದ ದೃಢತೆಯೂ ಬೇಕು.

***

ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ದೂರದ ಹಳ್ಳಿಯೊಂದರ ಸರ್ಕಾರಿ ಅನುದಾನಿತ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಶಿಕ್ಷಕಿಯ ಹುದ್ದೆ ಖಾಲಿಯಿದೆ ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿ ಕಾಮಿನಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಶಾಲೆ ಊರಿನಿಂದ ಬಹಳ ದೂರವಿತ್ತು. ಸಂಬಳ ಹಿಂದಿನ ಕೆಲಸಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ. ಕಟ್ಟಡ ಶಿಥಿಲವಾಗಿತ್ತು. ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. 
“ಇಂತಹ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ ನಿನ್ನ ಭವಿಷ್ಯ ಹಾಳುಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ,” ಎಂದು ಪರಿಚಿತರು ಹೇಳಿದರು. ಮಾಧವನಿಗೂ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.
“ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುವವರೆಗೆ ಕಾಯಬಹುದಲ್ಲವೇ?”
“ನಾನು ಕಾಯುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವೇ ಮೊದಲು ಸಾಯಬಹುದು,” ಎಂದಳು ಕಾಮಿನಿ. “ಅಲ್ಲಿ ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಹುದ್ದೆ ಸಿಗದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಪಾಠ ಕೇಳಲು ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳು ಇದ್ದಾರೆ.” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವಳು ಆ ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿದಳು.

ಮೊದಲ ದಿನ ತರಗತಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಹದಿನೈದು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಏಳು ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ಬಂದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಪುಸ್ತಕ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹಲವರಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಓದಲು ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಳೆ ಬಂದರೆ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ ಸೋರುತ್ತಿತ್ತು. ಗ್ರಂಥಾಲಯವೆಂಬ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುರಿದ ಕುರ್ಚಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಳಾದ ಕಡತಗಳಷ್ಟೇ ಇದ್ದವು.
ಕಾಮಿನಿ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಭಾವಿಸಿದಳು.
ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದವಳು ಈಗ ಯಾರೂ ಬರಲು ಇಚ್ಛಿಸದ ಶಾಲೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದಳು.

ಅದೇ ಸಂಜೆ ಊರಿನ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನ ಕಥೆಯ ಪ್ರವಚನ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು.
ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತಿನ ಒಡೆಯನಾದ ಕುಬೇರ ತನ್ನ ವೈಭವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಶಿವನನ್ನು ಭೋಜನಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದ. ಶಿವ ತನ್ನ ಬದಲು ಬಾಲಗಣೇಶನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ. ಕುಬೇರನ ಅರಮನೆಯ ಆಹಾರವೆಲ್ಲ ಮುಗಿದರೂ ಗಣೇಶನ ಹಸಿವು ತೀರಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಸರಳವಾದ ಒಂದು ಹಿಡಿ ಅನ್ನವೇ ಗಣೇಶನ ಹಸಿವನ್ನು ತಣಿಸಿತು.

ಮನೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗ ಕಾಮಿನಿ ಯೋಚಿಸಿದಳು. ತಾನು ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಲು ಬಯಸಿದ್ದು ದೊಡ್ಡ ಶಾಲೆಯ ಗುರುತಿಗಾಗಿಯೇ? ಕಾಯಂ ಹುದ್ದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಸಂಬಳ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಬೋಧನೆಗೆ ಮೌಲ್ಯವೇ ಇಲ್ಲವೇ?
ಸೌಲಭ್ಯವಿರುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುವುದು ಮಾತ್ರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲ. ಯಾರೂ ಗಮನಿಸದ ಮಕ್ಕಳೊಳಗೆ ಕಲಿಕೆಯ ಹಸಿವು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಯಾಗಬಹುದು.
ಮರುದಿನದಿಂದ ಅವಳು ಶಾಲೆಯನ್ನು ಬೇರೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡತೊಡಗಿದಳು. “ಇಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ” ಎಂಬ ಯೋಚನೆಯ ಬದಲು, “ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯವಾದದ್ದು ಏನು?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಳು.

ಅವಳ ಉತ್ತರ—ನಂಬಿಕೆ.
ಮೊದಲು ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮಿಂದ ಕಲಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ನಂಬಬೇಕು. ನಂತರ ಪೋಷಕರು ಶಾಲೆಯಿಂದ ಮಕ್ಕಳ ಭವಿಷ್ಯ ಬದಲಾಗಬಹುದು ಎಂದು ನಂಬಬೇಕು. ಶಿಕ್ಷಕರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನ ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲ ಎಂದು ನಂಬಬೇಕು.

ಅಂದು ಕಾಮಿನಿ ಅರಿತುಕೊಂಡಳು—
ಹುದ್ದೆಯ ವೈಭವಕ್ಕಿಂತ ಕೆಲಸದ ಉದ್ದೇಶ ದೊಡ್ಡದು. ಗೌರವ ಪಡೆಯುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ನಮ್ಮ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರುವುದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ.

***

ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಕೊರತೆ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿತ್ತು. ಹೊಸ ಪುಸ್ತಕ, ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ, ಗಣಕಯಂತ್ರ—ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಹಣವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕಾಮಿನಿಗೆ ಗಣೇಶನ ಪುಟ್ಟ ವಾಹನವಾದ ಮೂಷಕ ನೆನಪಾಯಿತು. 

ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಳು: “ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಗಣಪತಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಪುಟ್ಟ ಇಲಿ ಹೇಗೆ ವಾಹನವಾಗುತ್ತದೆ?”
ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಹೇಳಿದ್ದಳು: “ಸಣ್ಣದು ಎಂದರೆ ದುರ್ಬಲ ಎಂದು ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಸರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿದರೆ ಪುಟ್ಟ ಸಾಧನವೂ ದೊಡ್ಡ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗಬಹುದು. ಇಲಿಯಂತೆ ಚಂಚಲವಾಗಿರುವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರೆ ಅದೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಗುರಿಯತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.”

ಕಾಮಿನಿ ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಸಣ್ಣ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಬಳಸತೊಡಗಿದಳು. ಹಳೆಯ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಕ್ಷರಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದಳು. ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಹುಣಸೆಬೀಜಗಳಿಂದ ಗಣಿತ ಕಲಿಸಿದಳು. ಖಾಲಿ ಬಾಟಲಿಗಳಿಂದ ವಿಜ್ಞಾನ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದಳು. ಊರಿನ ನಿವೃತ್ತ ಶಿಕ್ಷಕರಿಂದ ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ವಿಶೇಷ ತರಗತಿ ನಡೆಸಿದಳು. ಪಟ್ಟಣದ ಪರಿಚಿತರಿಂದ ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಕಟ್ಟಿದಳು.

ಮಕ್ಕಳು ಶಾಲೆಗೆ ಬರಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರ ಓದಲು ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದ ಸಾವಿತ್ರಿ, ಕೆಲವು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ತರಗತಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಕಥೆ ಓದಿದಳು. ಗಣಿತವೆಂದರೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ರವಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದ ಗಣಿತ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ. ಶಾಲೆ ಬಿಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದ ನಂದಿನಿ ಮತ್ತೆ ಓದು ಮುಂದುವರಿಸಿದಳು.

ಶಾಲೆಯ ಬಣ್ಣ ಮಾಸಿದ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮಕ್ಕಳ ಕನಸುಗಳು ಚಿತ್ರಗಳಾಗಿ ಅರಳಿದವು.
ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನಗಳೇ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇರುವ ಸಣ್ಣ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬುದ್ಧಿ ಸಾಕಾಗಬಹುದು.

***

ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಯ ಚಿತ್ರಣವೇ ಬದಲಾಯಿತು. ಮಕ್ಕಳ ಹಾಜರಾತಿ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಫಲಿತಾಂಶ ಸುಧಾರಿಸಿತು. ಜಿಲ್ಲಾಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಯ ಕೆಲಸ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆಯಿತು. ಕಾಯಂ ಶಿಕ್ಷಕರ ನೇಮಕಾತಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಅರ್ಜಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು.
ಈ ಬಾರಿ ಕಾಮಿನಿಗೆ ತನ್ನ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿತ್ತು. ಮಕ್ಕಳು, ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಶಿಕ್ಷಕರು ಅವಳ ಪರವಾಗಿ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದರು. 
ಆದರೆ ದಾಖಲೆ ಪರಿಶೀಲನೆಯ ವೇಳೆ ಅವಳ ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಥೆ ನೀಡಿದ ಅನುಭವ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನಾಂಕದ ದೋಷವಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅವಳ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವಳು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ನೈಜ ಸೇವೆಗಿಂತ ಒಂದು ಕಾಗದದ ತಪ್ಪೇ ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು.

ಕಾಮಿನಿ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ಅಲೆದಳು. ಅರ್ಜಿ ಕೊಟ್ಟಳು. ದಾಖಲೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿಸಿದಳು. ಆದರೆ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮುಗಿದುಹೋಯಿತು. ಹುದ್ದೆ ಮತ್ತೆ ಅವಳ ಕೈತಪ್ಪಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಯ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ಬಂದ ದೂರಿನ ತನಿಖೆಯಲ್ಲಿ, ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕಾಮಿನಿಯ ಹೆಸರನ್ನೂ ಎಳೆದುತರಲಾಯಿತು. ಕೆಲವರು ಅವಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಸುಳ್ಳು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹರಡಿದರು.
“ಮಕ್ಕಳ ಫಲಿತಾಂಶದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.”
“ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.”
“ಶಾಲೆಯ ಹಣವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸಿದ್ದಾಳೋ ಯಾರಿಗೆ ಗೊತ್ತು?”
ತಾನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ತನ್ನ ವಿರುದ್ಧ ಅನುಮಾನವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಾಮಿನಿ ಕುಸಿದಳು. ಅವಳು ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರೂ ಹಿಂದಿನ ಉತ್ಸಾಹ ಇರಲಿಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಏಳುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. 
ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಏನು ಸಿಕ್ಕಿತು?
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾರಿ ಗುರಿಯ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಾಗ ಬದುಕು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ನನ್ನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಯಾಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು?

ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ಅನಿಸಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ತೀರಿಕೊಂಡರು.
ಕಾಮಿನಿಯ ಬದುಕಿನ ಮೊದಲ ಗುರು, ಗಣೇಶನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಜೀವನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಸಿದ ತಾಯಿ—ಇನ್ನು ಅವಳೊಂದಿಗಿರಲಿಲ್ಲ.

ತಾಯಿಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹಳೆಯ ಮರದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಮಸುಕಾದ ಪುಸ್ತಕ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಅದರ ಮೊದಲ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಕೈಬರಹವಿತ್ತು: “ಕಾಮಿನಿಗಾಗಿ—ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಕಾಣದ ದಿನ ಓದಲು.” ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನ ಕಥೆಗಳು, ಸ್ತೋತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಕಂಡುಕೊಂಡ ಜೀವನಾರ್ಥಗಳಿದ್ದವು. ಕೊನೆಯ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಬರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. 

ಭಂಡಾಸುರನ ಸೈನಿಕರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾವಿಗೀಡಾಗತೊಡಗಿದಾಗ, ಶಕ್ತಿಸೇನೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅವನು ವಿಘ್ನಯಂತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ. ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಯುಧವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಸೈನಿಕರ ದೇಹವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅವರ ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಆಕ್ರಮಿಸಿತು. 
ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಜಡತ್ವ ಹರಡಿತು. 
ಉತ್ಸಾಹ ನಂದಿತು. ಗೊಂದಲ ಮೂಡಿತು. ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಹೋರಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ದುರ್ಬಲವಾಯಿತು.
‘ಈ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’
‘ನಮ್ಮಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’
‘ಇನ್ನು ಯಾಕೆ ಹೋರಾಡಬೇಕು?’
ಕಾಮಿನಿಯ ಕೈಗಳು ನಡುಗಿದವು. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಹಲವು ದಿನಗಳಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದವು ಇದೇ ಮಾತುಗಳು. ಮುಂದೆ ತಾಯಿ ಬರೆದಿದ್ದರು:
ವಿಘ್ನಯಂತ್ರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪ್ರಾಣಗಳು, ಪಂಚಭೂತಗಳು, ಆಸೆ, ಕ್ರಿಯೆ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅವಿದ್ಯೆಯಂತಹ ಆಂತರಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುತ್ವ ಹೊಂದಿದ ಮಹಾಶಕ್ತಿ ಬೇಕಾಯಿತು.
ಆಗ ದೇವಿ ಕಾಮೇಶ್ವರನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ಯಾಗವೂ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಸುದೀರ್ಘ ಆಚರಣೆಯೂ ಬೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ. ಶಿವ–ಶಕ್ತಿಯ ಆ ಒಂದು ದಿವ್ಯ ನೋಟದಿಂದ ಮಹಾಗಣಪತಿ ಉದಯಿಸಿದ. ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಎರಡು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ಯಗಳಲ್ಲ. ಶಿವ ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯವಾದರೆ, ಶಕ್ತಿ ಆ ಚೈತನ್ಯದ ಅರಿವು, ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಚೈತನ್ಯವು ತನ್ನೊಳಗಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದಾಗ, ವಿಘ್ನವನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಬುದ್ಧಿ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ.
ಮಹಾಗಣಪತಿ ವಿಘ್ನಯಂತ್ರವನ್ನು ಒಡೆದಾಗ ಶಕ್ತಿಸೇನೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಉತ್ಸಾಹ ಬಂತು. ಅವರು ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಮೊದಲು ತಮ್ಮೊಳಗಿನ ಜಡತ್ವವನ್ನು ಗೆದ್ದರು.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಬರೆದಿದ್ದಳು: “ಕಾಮಿ, ಬದುಕಿನ ದೊಡ್ಡ ವಿಘ್ನ ಯಾವಾಗಲೂ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ‘ನನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ’, ‘ಮುಂದುವರಿದು ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ’ ಎನ್ನುವ ಧ್ವನಿಯಾಗಿ ನಮ್ಮೊಳಗೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಸತ್ಯವೆಂದು ನಂಬಬೇಡ. ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ವಿವೇಕವೇ ಗಣಪತಿ. ನಿನ್ನೊಳಗಿನ ಚೈತನ್ಯ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮಹಾಗಣಪತಿ ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ.”

ಕಾಮಿನಿ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಎದೆಗಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಅತ್ತಳು. ತಾಯಿ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ನೋವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಉದ್ಯೋಗದ ಅನ್ಯಾಯವೂ ಸರಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ತನಿಖೆ ಮುಗಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವಮಾನಿಸಿದವರು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ವಿಘ್ನ ಯಾವುದೆಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. ಅದು ಕಾಯಂ ಹುದ್ದೆ ಸಿಗದಿರುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ತನ್ನ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದ ಕಾರಣ, ತಾನೇ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದು ನಿಜವಾದ ವಿಘ್ನವಾಗಿತ್ತು.

***

ಮರುದಿನ ಹಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಕಾಮಿನಿ ಬೇಗನೆ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋದಳು. ತರಗತಿಯ ಕಿಟಕಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದಳು. ಕಪ್ಪುಹಲಗೆಯ ಮೇಲಿನ ಹಳೆಯ ಬರಹವನ್ನು ಅಳಿಸಿದಳು. 
ಗಣಪತಿಯ ಚಿತ್ರದ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಕೈಮುಗಿದಳು. “ನನ್ನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಹಾಕು ಎಂದು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದು ನಿಜವಾದ ವಿಘ್ನ, ಯಾವುದು ನನ್ನ ಭಯ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ನೆರಳು ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವ ಬುದ್ಧಿ ಕೊಡು.”
ಅವಳು ತನ್ನ ವಿರುದ್ಧದ ಆರೋಪಗಳಿಗೆ ದಾಖಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಶಾಲೆಗೆ ಬಂದ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ದೇಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಬಳಕೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರವನ್ನು ಪೋಷಕರ ಮುಂದಿಟ್ಟಳು. ತಪ್ಪು ದಿನಾಂಕವಿದ್ದ ಅನುಭವ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ತಿದ್ದಿಸಿಕೊಂಡಳು. ತನ್ನ ಅರ್ಜಿ ತಿರಸ್ಕೃತವಾದ ಬಗ್ಗೆ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದಳು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪಾಠ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ. 
“ನಿಮಗೆ ಇಷ್ಟು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿರುವಾಗಲೂ ಹೇಗೆ ಪಾಠ ಮಾಡುತ್ತೀರಿ?” ಎಂದು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಯೊಬ್ಬರು ಕೇಳಿದರು. 
ಕಾಮಿನಿ ನಕ್ಕಳು. “ನನಗೆ ಕಾಯಂ ಹುದ್ದೆ ಸಿಗದಿರುವುದು ನನ್ನ ನೋವು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಕ್ಕಳ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ, ನನ್ನ ನೋವಿನ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಂತಾಗುತ್ತದೆ.”

ತನಿಖೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಮಿನಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ಆರೋಪಗಳು ಸುಳ್ಳು ಎಂಬುದು ಸಾಬೀತಾಯಿತು. ಅವಳ ಪಾರದರ್ಶಕ ಕೆಲಸವನ್ನು ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿಗಳು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರು. ಆದರೂ ಆ ವರ್ಷ ಕಾಯಂ ಹುದ್ದೆ ಅವಳಿಗೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. 
ಮೊದಲಿನ ಕಾಮಿನಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನೇ ಅಂತಿಮ ಸೋಲು ಎಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಈಗ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಒಂದೇ ನೇಮಕಾತಿ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಳೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.
ಅವಳು ಶಿಕ್ಷಕರ ಅರ್ಹತಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಿದ್ಧತೆ ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಮನೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ, ಶಾಲೆಯ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣದ ನಡುವೆಯೇ ರಾತ್ರಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಅಂಕಗಳಿಂದ ವಿಫಲವಾದಳು. ಫಲಿತಾಂಶ ನೋಡಿದಾಗ ಕಣ್ಣೀರು ಬಂತು. ಆದರೆ ಈ ಬಾರಿ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಕೇಳಿಕೊಂಡಳು: 
ಈ ಸೋಲು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು — ನಾನು ಇನ್ನೂ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ. ನಾನು ಅಸಮರ್ಥಳು ಎಂಬುದಲ್ಲ.

ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಮತ್ತೆ ಪರೀಕ್ಷೆ ಬರೆದಳು. ಈ ಬಾರಿ ಅವಳು ತೇರ್ಗಡೆಯಾದಳು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ನೇಮಕಾತಿ ಪತ್ರ ಬಂದ ದಿನ ಅದನ್ನು ಮೊದಲು ಗಣಪತಿಯ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟಳು. ನಂತರ ತಾಯಿಯ ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕದೊಳಗೆ ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಇರಿಸಿದಳು.

***

ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ಕಾಮಿನಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಶಾಲೆ ಬಿಡುವ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಶಿಕ್ಷಣದತ್ತ ಕರೆತರುವ ವಿಶೇಷ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದಳು. ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಗ್ರಹ ಅಭಿಯಾನ ನಡೆಸಿದಳು. ಓದಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ಕಲಿಕಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದಳು. ಒಮ್ಮೆ ತಾನೇ ಹಳೆಯ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಹೊಲಿದು ಪುಸ್ತಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕಾಮಿನಿ, ಈಗ ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳ ಕೈಗೆ ಪುಸ್ತಕ ತಲುಪಿಸುವ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಕಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. 
ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲು ನಿಂತಾಗ ಮುಂದಿನ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ತಂದೆ, ಮಾಧವ ಮತ್ತು ಅವಳ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ತಾಯಿ ಮಾತ್ರ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕಾಮಿನಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಬರೆದಿದ್ದ ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕವಿತ್ತು.
“ನನ್ನನ್ನು ಇಂದು ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದ ಮಹಿಳೆ ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿದ್ದಾರೆ,” ಎಂದು ಅವಳು ಮಾತು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. “ಆದರೆ ನನ್ನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಘ್ನವೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.”
ಸಭಾಂಗಣ ಮೌನಗೊಂಡಿತು.

“ಗಣಪತಿ ನನ್ನ ಬಡತನವನ್ನು ತಕ್ಷಣ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಿಲ್ಲ; ಅದರೊಳಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಬುದ್ಧಿ ಕೊಟ್ಟ. ತ್ಯಾಗದ ನೋವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಭವಿಷ್ಯ ಬರೆಯುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಕೊಟ್ಟ. ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ದೂರವಿಡಲಿಲ್ಲ; ವೇಗಕ್ಕಿಂತ ವಿವೇಕ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಕಲಿಸಿದ. ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸುವ ಜ್ಞಾನ ಕೊಟ್ಟ. ಅವಮಾನವನ್ನು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಾನೇ ಅರಿಯುವ ಆತ್ಮಗೌರವ ಕೊಟ್ಟ. ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಮಾಯಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರೀತಿಯ ಪಾಶದ ಜೊತೆಗೆ ದೃಢತೆಯ ಅಂಕುಶ ಹಿಡಿಯಲು ಕಲಿಸಿದ. ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಸರಿಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ; ಹುದ್ದೆಯ ವೈಭವಕ್ಕಿಂತ ಕೆಲಸದ ಉದ್ದೇಶ ದೊಡ್ಡದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ. ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೊರತೆಯನ್ನು ತುಂಬಲಿಲ್ಲ; ಪುಟ್ಟ ಮೂಷಕವನ್ನೇ ವಾಹನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆ ಕೊಟ್ಟ. ಕೊನೆಗೆ ನನ್ನೊಳಗೆ ವಿಘ್ನಯಂತ್ರ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದು ಅದನ್ನು ಒಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನೊಳಗಿನ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿ ಉದಯಿಸಿದ.”
ಕಾಮಿನಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದಳು.
“ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ನನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೆ—ಗಣಪತಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತಾನೆಯೇ ಎಂದು. ಈಗ ನನಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ದೇವರು ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಎಲ್ಲ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರೆ ನಾವು ನಡೆಯಬಹುದು. ಆದರೆ ಯಾವ ಕಲ್ಲನ್ನು ಸರಿಸಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನು ದಾಟಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನೇ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ—ನಾವು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೂ ದಾರಿ ತೋರಿಸಬಹುದು.”
ಸಭಾಂಗಣ ಚಪ್ಪಾಳೆಯಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ ಹತ್ತು ವರ್ಷದ ಹುಡುಗಿಯೊಬ್ಬಳು ಕಾಮಿನಿಯ ಬಳಿ ಬಂದಳು. ಅವಳ ಉಡುಪು ಹಳೆಯದಾಗಿತ್ತು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಹೊಲಿದ ಪುಸ್ತಕವಿತ್ತು. “ನಾನು ನಿಮ್ಮಂತೆಯೇ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಬೇಕು,” ಎಂದಳು. ಕಾಮಿನಿ ಆ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಳು.
ಕ್ಷಣಕಾಲ ಅವಳ ಮುಂದೆ ತನ್ನದೇ ಬಾಲ್ಯ ನಿಂತಂತಾಯಿತು—ಸೋರಿದ ಹೆಂಚಿನ ಮನೆ, ತಾಯಿ ಹೊಲಿದ ಪುಸ್ತಕ, ಮುರಿದ ಕಿವಿಯ ಗಣಪತಿ, ಹಸಿವಿನ ರಾತ್ರಿಗಳು, ಅವಮಾನ, ತ್ಯಾಗ, ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸೋಲಿನ ಭಯ ಎಲ್ಲವೂ ನೆನಪಾದವು. ಅವಳು ಹುಡುಗಿಯ ಕೈ ಹಿಡಿದಳು.
“ಖಂಡಿತ ಆಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಂದು ಮಾತು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೋ. ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಏನಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಭವಿಷ್ಯ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇರುವುದರಿಂದ ನೀನು ಏನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೀಯೋ ಅದರಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.” ಅಂದು ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ಕಾಮಿನಿ ಗಣಪತಿಯ ಮುಂದೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿದಳು.
“ನನ್ನ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ನೀನು ಯಾಕೆ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದೆ,” ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮಾತನಾಡಿದಳು. “ಈಗ ಅರ್ಥವಾಯಿತು. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನೇ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ್ದರೆ, ನನ್ನೊಳಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.”
ಗಾಳಿಗೆ ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಅಲುಗಾಡಿತು.ಆದರೆ ನಂದಲಿಲ್ಲ.

ಕಾಮಿನಿಯ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಬಂದ ವಿಘ್ನಗಳು ಈಗ ಅಳಿಸಿಹಾಕಬೇಕಾದ ಕಪ್ಪು ಪುಟಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಘ್ನವೂ ಅವಳಿಗೆ ಒಂದು ಕಥೆ ಕಲಿಸಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಥೆಯೂ ಒಂದು ನೀತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನೀತಿಯೂ ಅವಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದಿತ್ತು. ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಡೆತಡೆಗಳು ಬಾರದಿರುವುದೇ ದೇವರ ಅನುಗ್ರಹವಲ್ಲ. ಅಡೆತಡೆ ಬಂದಾಗ ಬುದ್ಧಿ ಮಸುಕಾಗದಿರುವುದು ಅನುಗ್ರಹ. ಸೋತಾಗ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಳಿಯುವುದು ಅನುಗ್ರಹ. ಅವಮಾನದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಗೌರವ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು ಅನುಗ್ರಹ. ಕೊರತೆಯ ನಡುವೆಯೂ ಹೊಸದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆ ಅನುಗ್ರಹ. ತನ್ನ ನೋವಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದ ನಂತರ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಕೈ ಹಿಡಿಯುವಷ್ಟು ಹೃದಯ ವಿಶಾಲವಾಗುವುದು—ಅದೇ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಅನುಗ್ರಹ.

ಗಣಪತಿ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವವನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ವಿಘ್ನಗಳ ನಡುವೆ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುವವನು. ಆ ವಿವೇಕ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಲ್ಲುಗಳೆಲ್ಲ ಮಾಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಡೆಯುವವಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ಕೆಲವು ಕಲ್ಲುಗಳು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತವೆ. ಕೆಲವನ್ನು ಅವಳು ದಾಟುತ್ತಾಳೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವನ್ನು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಜೋಡಿಸಿ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.

ಕಾಮಿನಿ ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಬದುಕನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಳು— ವಿಘ್ನಗಳಿಲ್ಲದ ಸುಂದರ ಬದುಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಘ್ನಕ್ಕೂ ಅರ್ಥ ನೀಡಿ, ಅದನ್ನೇ ಮೆಟ್ಟಿಲಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಸುಂದರ ಬದುಕಾಗಿ.

*** 

✍🏻 Deepalaxmi Bhat
Mangaluru

 

ಶನಿವಾರ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 31, 2026

ಮಕ್ಕಳ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ನಿಷೇಧ ಪರಿಹಾರವೇ?

 

In response to this news:
🚫 *9ನೇ ತರಗತಿವರೆಗೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ಬಂದ್?*
⚡ *ಖಾಸಗಿ ಕೋಚಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ಬಿಗ್ ಶಾಕ್!*
 
 ***
 

ಶಿಕ್ಷಣದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡ ಬೇಡ... ಆದರೆ ಕಲಿಕೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಸರೆಯನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ!

✍🏻 ದೀಪಲಕ್ಷ್ಮಿ ಭಟ್, ಮಂಗಳೂರು

ಒಂದು ಮಗು ಶಾಲೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಿರಾಸೆ, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಆತಂಕ. ಅಂದು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರು ವಿವರಿಸಿದ ಗಣಿತದ ಪಾಠ ಅದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ. ಉಳಿದ ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲ ಉತ್ತರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ತಾನು ಮಾತ್ರ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಕೀಳರಿಮೆ ಆ ಪುಟ್ಟ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿದೆ.

ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ಅಮ್ಮನ ಬಳಿ ಕೇಳುತ್ತದೆ.

“ಅಮ್ಮಾ, ನನಗೆ ಗಣಿತ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಟೀಚರ್ ಹೇಳುವಾಗ ಅರ್ಥವಾದ ಹಾಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾನೇ ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಲು ಹೋದರೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಿಕೊಡುತ್ತಾರಾ?”

ತಾಯಿ ಮಗುವಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಅವಳಿಗೂ ಇಂದಿನ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ತಂದೆ ಕೆಲಸದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಮನೆಗೆ ಬರುವುದೇ ತಡವಾಗಿ.

ಮಗುವಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಪರಿಹಾರ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಪೋಷಕರು ಸಮೀಪದ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರು ಮಗುವಿಗೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪಾಠ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಬೈಯದೆ, ಎಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಕಲಿಕೆಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಗುವಿನ ಭಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ನಿನ್ನೆ ಗಣಿತದ ಪುಸ್ತಕ ತೆರೆದರೆ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದ ಮಗು ಇಂದು ಅದೇ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಓದುತ್ತದೆ.

ಇಂತಹ ಮಗುವಿಗೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ಎನ್ನುವುದು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡವೇ? ಅಥವಾ ಆ ಮಗುವಿನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಮರಳಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಆಸರೆಯೇ?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮುಂದೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಖಾಸಗಿ ಟ್ಯೂಷನ್ ಹಾಗೂ ಕೋಚಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ *‘ಕರ್ನಾಟಕ ಟ್ಯುಟೋರಿಯಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಷನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕೋಚಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್ಸ್ (ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ನಿಯಮಗಳು–2026’*ರ ಕರಡನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಸುರಕ್ಷತೆ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡ ಹಾಗೂ ಕೋಚಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿನ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಆಶಯ ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯ ಹಿಂದಿದೆ.

ಈ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸ್ವಾಗತಿಸಬೇಕು.

ಆದರೆ 15 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕೋಚಿಂಗ್ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ, ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕುರಿತು ಗಂಭೀರ ಚರ್ಚೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ಏಕೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಲಿಕೆಯ ನೆರವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುವಂತಾಗಬಾರದು.

ಕೋಚಿಂಗ್ ಒಂದು ಸೇವೆ; ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನೂ ಒಂದೇ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ತೂಗುವುದು ಸರಿಯೇ?

ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ನಾವು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿಯೊಂದಿದೆ.

ಕೋಚಿಂಗ್ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ವ್ಯಾಪಾರವಲ್ಲ. ಸರಿಯಾದ ಉದ್ದೇಶ, ಸೂಕ್ತ ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಡೆಸಿದರೆ, ಅದು ಮಗುವಿನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆ ತರಬಲ್ಲ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೇವೆ.

ಇಂದು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಉದ್ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ತೀವ್ರ ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ರ್ಯಾಂಕ್, ಅಂಕ ಹಾಗೂ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರಂತರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅನಗತ್ಯ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.

ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರವೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆಯೇ?

ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿತ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಡುವ, ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗಮನ ನೀಡುವ ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಬೆಳೆಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.

ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಕೋಚಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದ ಬೋಧನೆಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅವರ ಕಲಿಕೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು, ಸಂವಹನ ಕೌಶಲ್ಯ, ಶಿಸ್ತು, ಸಮಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಮತೋಲನ ಹಾಗೂ ಒಟ್ಟಾರೆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.

ಒಂದು ಮಗು ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂದರೆ ಅದರ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಕಡಿಮೆ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಕಲಿಸುವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾತ್ರ.

ಒಂದು ಮಗು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಅದರೊಳಗೆ ಉತ್ತರ ಗೊತ್ತಿದ್ದರೂ ಹೇಳಲು ಧೈರ್ಯವಿಲ್ಲದಿರಬಹುದು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಗು ಪದೇಪದೇ ತಪ್ಪು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಗದರಿಕೆಯಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ತಾಳ್ಮೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರಬಹುದು.

ಇಂತಹ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೇವಲ ‘ಕೋಚಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಎಷ್ಟು ಸಮಂಜಸ?

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ನೀಡುವ ತೀವ್ರ ತರಬೇತಿ, ಶಾಲಾ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಟ್ಯೂಷನ್ ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ — ಇವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ, ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೀಗಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೊದಲು ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ!

ಒಂದು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಅಥವಾ ನಲವತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿದ್ದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರ ಕಲಿಕೆಯ ವೇಗ, ಆಸಕ್ತಿ, ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹಾಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೆಲವರು ಶಿಕ್ಷಕರು ವಿವರಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಬಾರಿ ವಿವರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರಿಗೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು, ದೃಶ್ಯಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಅಗತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದು ಮಕ್ಕಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕೊರತೆಯಲ್ಲ. ಕಲಿಕೆಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆ.

ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರು ಎಷ್ಟೇ ಸಮರ್ಪಣಾಭಾವದಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೂ ನಿಗದಿತ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೂ ಅವರ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ ನೀಡುವುದು ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಬಹುದು.

ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಕೇಳಬೇಕಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೆಂದರೆ,

ಮಗುವಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕಲಿಕೆಯ ನೆರವು ಬೇಕಾಗದಷ್ಟು ನಮ್ಮ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಂದು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆಯೇ?

ಹೌದು ಎಂದಾದರೆ, ಇಷ್ಟೊಂದು ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪೂರಕ ಬೋಧನೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಏಕೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ?

ಇಲ್ಲ ಎಂದಾದರೆ, ಆ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಪರ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸದೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಎಷ್ಟು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ?

ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲಿಯಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅವರು ಎಲ್ಲಿ ಕಲಿಯಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಬಾರದು.

ಮಗುವಿನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ಭಾಗವೇ ಅಲ್ಲವೇ?

ಶಿಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುವುದಲ್ಲ.

ಅದು ಮಗುವಿನ ಆಲೋಚನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಮನೋಬಲ ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೂ ಹೌದು.

ಒಂದು ಮಗು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಒತ್ತಡ ಹೇರುವ ಬದಲು, ಅದರ ಹಿಂದಿರುವ ಕಾರಣವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ.

ಅದಕ್ಕೆ ವಿಷಯ ಅರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲವೇ?

ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಲು ಭಯವಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ?

ಓದಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ?

ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಆತಂಕದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ಉತ್ತರಗಳನ್ನೂ ಬರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲವೇ?

ಅಥವಾ ಮನೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಮಸ್ಯೆ ಅಥವಾ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಕೊರತೆ ಅದರ ಕಲಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಿದೆಯೇ?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕದೆ ಕೇವಲ ಹೆಚ್ಚು ಓದಲು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೆಲವು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಇಂತಹ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಪೋಷಕರೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದು, ಮಗುವಿನ ಕಲಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಇಂತಹ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವು ಅರ್ಹ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಮಗುವಿನ ಕಲಿಕೆಯ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಸೂಕ್ತ ತಜ್ಞರ ನೆರವು ಪಡೆಯಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಬಹುದು.

ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಕ ಮಗುವಿಗೆ ಕೇವಲ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಉತ್ತರ ಹುಡುಕುವ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಂತಹ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಾವು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು, ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಬಾರದು.

ಪೋಷಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಲ್ಲವೇ?

ಇಂದಿನ ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಬದಲಾಗಿದೆ.

ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಇಬ್ಬರೂ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಪೋಷಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವಷ್ಟು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲಿಸಲು ಬಯಸಿದರೂ ಸಮಯದ ಅಭಾವದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಾಗೂ ಅರೆನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯಬೇಕೆಂಬ ಕನಸಿನಿಂದ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಅಂತಹ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸಮೀಪದ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರವು ಕೇವಲ ಅಂಕ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ. ಅದು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ಕಲಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಮಗುವಿನ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿಯುವಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಪೋಷಕರು ಸಹಾಯ ಹುಡುಕುವುದು ಸಹಜ.

ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ.

ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ಅಪೂರ್ಣ ಕನಸುಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಹೇರಲು ಟ್ಯೂಷನ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು ಒಂದು ವಿಚಾರ.

ಮಗುವಿನ ನೈಜ ಕಲಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಒದಗಿಸುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಚಾರ.

ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಕ್ಕಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ. ಆದರೆ ಮಕ್ಕಳ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸೂಕ್ತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೆರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುವ ಪೋಷಕರ ಅವಕಾಶವನ್ನೂ ಗೌರವಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಮಕ್ಕಳ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ಮಾತ್ರ ಕಾರಣವೇ?

ಇದು ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಒಂದು ಮಗು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲು ಟ್ಯೂಷನ್ ಒಂದೇ ಕಾರಣವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು, ಅಂಕಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಪೋಷಕರ ಅತಿಯಾದ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು, ಸಹಪಾಠಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಹಾಗೂ ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮನೋಭಾವವೂ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಗುವಿಗೆ ವಿಷಯ ಅರ್ಥವಾಗದಿರುವುದೇ ಅದರ ಆತಂಕಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಅರ್ಥವಾಗದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಲು ಹೆದರುವ ಮಗು, ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಅಂಕ ಪಡೆದಾಗ ಮತ್ತಷ್ಟು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಅಂತಹ ಮಗುವಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ದೊರೆತರೆ ಅದರ ಆತಂಕ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು.

ಹಾಗಾದರೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೀಡುವ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೇ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಬಹುದೇ?

ಒಂದು ಮಗುವಿಗೆ ದಿನವಿಡೀ ಶಾಲೆ, ನಂತರ ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಕೋಚಿಂಗ್, ನಿರಂತರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಕಳವಳಕಾರಿ.

ಆದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಗುವಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಗಂಟೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ದೊರೆಯುವುದರಿಂದ ಅದರ ಕಲಿಕೆಯ ಭಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನೂ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಒತ್ತಡವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.

ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಒತ್ತಡ ನೀಡುವ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಒತ್ತಡದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ನೆರವಾಗುವ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಅಲ್ಲ.

ಶಿಕ್ಷಣ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಅಂಕಗಳಲ್ಲ; ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವಿಕಸನವೂ ಹೌದು!

ಇಂದು ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಅಂಕಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಳೆಯುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವೂ ಶೇ. 90 ಅಥವಾ 95 ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಲೇಬೇಕೆಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಸರಿಯಲ್ಲ.

ಕೆಲವು ಮಕ್ಕಳು ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಾವಂತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಭಾಷೆ, ಕಲೆ, ಸಂಗೀತ ಅಥವಾ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುತ್ತದೆ.

ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಲಿತರೂ ಕಲಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಇಂತಹ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಶಿಕ್ಷಣ.

ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವು ಮಗುವಿನ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅದರ ಕಲಿಕೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಬೇಕು. ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಲಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು.

ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಹೋಲಿಸುವ ಬದಲು ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಸಾಧನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಅವಮಾನಿಸುವ ಬದಲು, ತಪ್ಪಿನಿಂದ ಕಲಿಯುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡಬೇಕು.

ಅಂಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಸಂವಹನ ಕೌಶಲ್ಯ, ಸೃಜನಶೀಲತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೂ ಮಹತ್ವ ನೀಡಬೇಕು.

ಮಗುವನ್ನು ಕೇವಲ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಬದುಕಿಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ.

ಇಂತಹ ಸಮಗ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಹಕರಿಸುವ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ನೀತಿಯೂ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಬೇಕು.

ಸಣ್ಣ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಭವಿಷ್ಯವೇನು?

ಈ ಕರಡು ನಿಯಮಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಯಾಮವೆಂದರೆ ಸಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಭವಿಷ್ಯ.

ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಶುಲ್ಕ ಪಡೆದು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಸಣ್ಣ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ.

ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಪದವೀಧರರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿವೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗಮನ ನೀಡುತ್ತಿವೆ.

ಇಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೂ ದೊಡ್ಡ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೋಚಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಹೊರೆ ವಿಧಿಸಿದರೆ ಸಣ್ಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸಂಕಷ್ಟ ಎದುರಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.

ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಕೇವಲ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮಾಲೀಕರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕಡಿಮೆ ಶುಲ್ಕದಲ್ಲಿ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ, ಆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ತಟ್ಟಬಹುದು.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸುರಕ್ಷತೆ, ಬೋಧನೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರಾಜಿ ಇರಬಾರದು.

ಆದರೆ ನೋಂದಣಿ ಹಾಗೂ ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಗಾತ್ರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಬೋಧನೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವಂತಿರಬೇಕು.

ದೊಡ್ಡ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ಸಣ್ಣ ಪೂರಕ ಬೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕೆಂಬ ನಿಲುವನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.

ನಿಯಮಗಳು ಶಿಕ್ಷಣದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಾರದು.

ನಿಷೇಧಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ತ ವರ್ಗೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಉತ್ತಮವಲ್ಲವೇ?

ಸರ್ಕಾರದ ಕರಡು ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸ್ವಾಗತಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಿವೆ.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸುರಕ್ಷತೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು, ತಪ್ಪುದಾರಿಗೆಳೆಯುವ ಜಾಹೀರಾತುಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು, ಶುಲ್ಕದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಕಾಪಾಡುವುದು, ಮಕ್ಕಳ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಬೋಧನೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾದ ಕ್ರಮಗಳೇ.

ಆದರೆ ಇಂತಹ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಯೋಮಿತಿ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸುವುದೇ ಏಕೈಕ ಮಾರ್ಗವಲ್ಲ.

ಬದಲಾಗಿ ಮಕ್ಕಳ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು.

ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ವಿನಮ್ರ ಮನವಿ

ಮಕ್ಕಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಸರ್ಕಾರದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತೇನೆ.

೧. ಕೋಚಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಉದ್ದೇಶದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡಬೇಕು.

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ತೀವ್ರ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಶಾಲಾ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುವ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು.

೨. 15 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪೂರಕ ಬೋಧನೆ ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಉಳಿಸಬೇಕು.

ಕಿರಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ತರಗತಿ ಅವಧಿ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಗೃಹಪಾಠದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಕಲಿಕೆಯ ಕೊರತೆ ನೀಗಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.

೩. ಮಕ್ಕಳ ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು.

ಕೋಚಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದು, ಅಂಕಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಗಾಗಿ ಒತ್ತಡ ಹೇರುವುದು ಮುಂತಾದ ಅನಾರೋಗ್ಯಕರ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕು. ಮಕ್ಕಳ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಕಲಿಕೆಯ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಬೋಧನಾ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಬೇಕು.

೪. ಮಕ್ಕಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಲಿಕಾ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಬೇಕು.

ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿಯುವಿಕೆ, ಭಾಷಾ ತೊಂದರೆ, ಪರೀಕ್ಷಾ ಆತಂಕ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಕೊರತೆ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸೂಕ್ತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಅಥವಾ ಸಮಾಲೋಚನೆಯಂತಹ ವಿಶೇಷ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಹ ವೃತ್ತಿಪರರು ಮಾತ್ರ ಒದಗಿಸುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

೫. ಸಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲಕರ ನೋಂದಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪಿಸಬೇಕು.

ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡೇ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸರಳ, ಪಾರದರ್ಶಕ ಹಾಗೂ ಕೈಗೆಟುಕುವ ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ಅನುಸರಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು.

೬. ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಪೂರಕ ಬೋಧನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬೇಕು.

ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿಯೇ ಗುರುತಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಉಚಿತ ಅಥವಾ ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೆರವು ನೀಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಬೇಕು.

೭. ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಬೇಕು.

ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸದಿರುವುದು, ಅವರ ಮೇಲೆ ಅತಿಯಾದ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಹೇರದಿರುವುದು, ವಯಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆಟಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಹಾಗೂ ಕಲಿಕೆಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಕುರಿತು ಅರಿವು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು.

೮. ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡೆಯಬೇಕು.

ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರು, ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರು, ಪೋಷಕರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಸಣ್ಣ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಬೇಕು.

ಈ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವುದರಿಂದ ಮಕ್ಕಳ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೆರವನ್ನೂ ಮುಂದುವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಯೋಚಿಸೋಣ...

ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಅರ್ಥವಾಗದ ಮಗು ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪಾಠ ಹೇಳಿಕೊಡುವುದು ತಪ್ಪೇ?

ಮಗುವಿನ ಕಲಿಕೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು ಅನಗತ್ಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡವೇ?

ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಅಂಕ ಪಡೆದ ಕಾರಣ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಮಗುವಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸುವುದು ಅದರ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆಯೇ?

ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆಯೇ?

ಒಂದು ಮಗು ತನ್ನ ಶಿಕ್ಷಕರ ಮುಂದೆ ಕೇಳಲು ಹಿಂಜರಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕರ ಮುಂದೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಕೇಳಿ ಉತ್ತರ ಕಂಡುಕೊಂಡರೆ, ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನಾವು ತಪ್ಪೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕೇ?

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ...

ಮಗುವಿಗೆ ಕಲಿಕೆಯ ನೆರವು ಬೇಕಾಗಿರುವ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ, ಆ ನೆರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವಯಸ್ಸು ಅಡ್ಡಿಯಾಗಬೇಕೇ?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕದೆ ಕೇವಲ ವಯಸ್ಸಿನ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಕ್ಕಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ಶಿಕ್ಷಣ ಬೇಕು, ಯಾವುದು ಬೇಡ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಿಸಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಲ್ಲ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿನ ಅಗತ್ಯವೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಆ ಮಗುವಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಕಲಿಕೆಯ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಕೊನೆಯ ಮಾತು...

ಮಕ್ಕಳ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಿಕ್ಷಣ ನಮಗೆ ಬೇಡ.

ಅಂಕಗಳಿಗಾಗಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಬೇಡ.

ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೇವಲ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಮಕ್ಕಳ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಲಾಭದ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಕಡಿವಾಣ ಅಗತ್ಯ.

ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಮಗುವಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಶಿಕ್ಷಕರ ಕೈಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ.

ಮಗುವಿನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅದರ ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಶಿಕ್ಷಣ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ.

ಒಂದು ಕಡೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅತಿಯಾದ ಕೋಚಿಂಗ್ ಒತ್ತಡದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೆರವಿನ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮಕ್ಕಳು ಆ ಅವಕಾಶದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಈ ಎರಡೂ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಸಮತೋಲನದಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದೇ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣ.

ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ಬೇಕೇ ಬೇಡವೇ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ಯಾವ ಮಗುವಿಗೆ, ಯಾವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ರೀತಿಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೆರವು ಅಗತ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ.

ಸರ್ಕಾರವು ಕೋಚಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಹೆಸರಿನ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವುಗಳು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನೀಡುವ ಸೇವೆಯ ಸ್ವರೂಪ, ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲಿನ ಪರಿಣಾಮದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.

ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿಗೂ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕಲಿಯುವ ಅವಕಾಶವಿರಬೇಕು.

ಯಾವ ಮಗುವೂ ಪಾಠ ಅರ್ಥವಾಗದ ಕಾರಣ ಕೀಳರಿಮೆಯಿಂದ ನರಳಬಾರದು.

ಯಾವ ಪೋಷಕರೂ ತಮ್ಮ ಮಗುವಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಕಲಿಕೆಯ ನೆರವು ದೊರಕಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಸಹಾಯಕರಾಗಬಾರದು.

ಯಾವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಯೂ ನಿಜವಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅನಗತ್ಯ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬಾರದು.

ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು, ಮಕ್ಕಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಲಿಕಾ ಅಗತ್ಯಗಳು, ಪೋಷಕರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಿರಿಯ ಮಕ್ಕಳ ಪೂರಕ ಬೋಧನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಮ್ರವಾಗಿ ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

ಏಕೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ನಮ್ಮ ಗುರಿಯಾಗಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಅವರ ಕಲಿಕೆಯ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ.

ಮಕ್ಕಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನಿಯಮಗಳು ಬೇಕು; ಮಕ್ಕಳ ಕಲಿಕೆಯ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಲ್ಲ.

ಒತ್ತಡ ಹೇರುವ ಕೋಚಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸೋಣ. ಆದರೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿರುವ ಕಲಿಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸದಿರೋಣ.

ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ನಿಯಂತ್ರಣವಿರಲಿ... ಆದರೆ ಕಲಿಕೆಗೆ ನಿರ್ಬಂಧವಿರದಿರಲಿ!

✍🏻 ದೀಪಲಕ್ಷ್ಮಿ ಭಟ್
ಮಂಗಳೂರು



ಬುಧವಾರ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 14, 2026

ನಗುವಿನ ಹಿಂದೆ ಉಳಿದವಳು (ಒಂದು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಭಾವಕಥೆ)

✍🏻 ದೀಪಲಕ್ಷ್ಮಿ ಭಟ್, ಮಂಗಳೂರು

 “ಕ್ಷಮಿಸಿ ವೈದೇಹಿಯವರೇ… ಈ ಬಾರಿಯೂ ಮಗುವಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ.”
ವೈದ್ಯರ ತುಟಿಗಳು ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಆ ಮಾತಿನ ನಂತರದ ಯಾವ ಶಬ್ದವೂ ವೈದೇಹಿಯ ಕಿವಿಗೆ ತಲುಪಲಿಲ್ಲ. ಎದುರಿನ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಪುಟ್ಟ ಕಪ್ಪು ವೃತ್ತವನ್ನು ಅವಳು ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. 
ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಅದೇ ಪರದೆಯ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತು, “ಇದು ನಿಮ್ಮ ಮಗುವಿನ ಚೀಲ… ಮುಂದಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೃದಯಬಡಿತ ಕಾಣಬಹುದು,” ಎಂದು ವೈದ್ಯರು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವಳೊಳಗೆ ಸಾವಿರ ದೀಪಗಳು ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಇಂದು ಅದೇ ಪರದೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.
“ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಡಾಕ್ಟರ್… ಬಹುಶಃ ದಿನದ ಲೆಕ್ಕ ತಪ್ಪಿರಬಹುದು,” ಎಂದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಆದಿತ್ಯ ಕೇಳಿದ. ಅವನ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಭರವಸೆ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಇದ್ದದ್ದು, ಕೈಜಾರುತ್ತಿದ್ದ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಹತಾಶ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾತ್ರ.
ವೈದ್ಯರು ಮೌನವಾಗಿ ತಲೆ ಆಡಿಸಿದರು. “ನಾವು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಬೆಳವಣಿಗೆ ಆರು ವಾರ ಎರಡು ದಿನಗಳಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದೆ. ಹೃದಯಬಡಿತ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.”
ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಳು. ಅಲ್ಲಿ ನೋವಿರಲಿಲ್ಲ. ರಕ್ತಸ್ರಾವವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯವರೆಗೂ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿದ್ದವು. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಇದ್ದೂ ತನ್ನೊಳಗಿನ ಪುಟ್ಟ ಜೀವ ಮೌನವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧವಿರಲಿಲ್ಲ.
“ಅಂದರೆ… ಈ ಸಲವೂ ಹಿಂದಿನ ಬಾರಿಯಂತೆಯೇ ಆಯಿತಾ, ಡಾಕ್ಟರ್??” ವೈದ್ಯರು ಅವಳತ್ತ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರು. ಅಂದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತಾನೇ ಬಿದ್ದ ಕನಸಿನಿಂದ ವಿಚಲಿತಳಾಗಿದ್ದ ವೈದೇಹಿ, ಭಯದಿಂದಲೇ ವೈದ್ಯರ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು. ಆ ಕನಸಿನಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಗೆ, ಅವಳ ಜೀವವೇ ಕೈ ಬಿಟ್ಟಂತಾಗಿತ್ತು. 

 

 

 

ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದಾಗ ಜೋರಾಗಿ  ಮಳೆ ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಜನರು ಛತ್ರಿ ಹಿಡಿದು ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾಹನಗಳ ಬೆಳಕು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಮುರಿದು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆದಿತ್ಯ ಕಾರನ್ನು ತರಲು ಹೋದ. ವೈದೇಹಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬಳೇ ನಿಂತಳು. ಅವಳ ಕಣ್ಣೀರು ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತದ್ದರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. 
ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಪರಿಚಿತವಾದ ಒಂದು ಧ್ವನಿ ಅವಳಿಗೆ ಕೇಳಿಸಿತು.
“ವೈದೇಹಿ… ಇದು ನಿನ್ನ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯ ಪುಟವಲ್ಲ. ಈ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಒಬ್ಬಳೇ ಅಲ್ಲ.”
ಅವಳು ಬೆಚ್ಚಿ ಹಿಂದೆ ತಿರುಗಿದಳು. ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹಳದಿ ಬೀದಿದೀಪದ ಕೆಳಗೆ ಮಳೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮಾತು ಅವಳಿಗೆ ಹೊಸದಲ್ಲ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಒಂಟಿಯಾಗಿದ್ದ ಕೆಲವು ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ನಗುತ್ತಾ ಒಳಗಿನಿಂದ ಕುಸಿದ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಅದೇ ಮಾತು ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಯಾರೋ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತೋ, ತನ್ನದೇ ಮನಸ್ಸು ತನಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಂತ್ವನವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಳು ಎಂದಿಗೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅದೊಂದೇ ಮಾತು ಅವಳನ್ನು ನಿಂತಲ್ಲೇ ಕುಸಿದುಬೀಳದಂತೆ ಹಿಡಿದಿತ್ತು.

ಕಾರಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಗೆ ಮರಳುವಾಗ ಆದಿತ್ಯ ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾತು ಆರಂಭಿಸಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ. ಕೊನೆಗೆ, “ಮುಂದೇನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ವೈದ್ಯರು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯಾ?” ಎಂದ.
“ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.”
“ನಾಳೆ ಔಷಧಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಂತೆ.”
“ಗೊತ್ತು.”
“ನೀನು ಅಳಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅಳು ವೈದೇಹಿ. ಹೀಗೆ ಕಿಟಕಿಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಡ.”
ಅವಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವನತ್ತ ತಿರುಗಿದಳು. “ಅಳುವುದಕ್ಕೂ ಶಕ್ತಿ ಬೇಕು ಆದಿತ್ಯ. ಈಗ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ.”
ಆದಿತ್ಯ ಸ್ಟೀರಿಂಗ್ ಮೇಲೆ ಬೆರಳು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿದ. ಅವನು ಕೆಟ್ಟವನಲ್ಲ. ಆದರೆ ದುಃಖದ ಎದುರು ಯಾವ ಮಾತು ಬಳಸಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯದವನು. ಮುರಿದ ಕುರ್ಚಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಬಲ್ಲ, ವ್ಯವಹಾರದ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಬಲ್ಲ, ಕಚೇರಿಯ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಮನಸ್ಸು ಮುರಿದಾಗ ಯಾವ ಸಾಧನ ಬಳಸಬೇಕು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಯಾವ ಪುಸ್ತಕವೂ ಅವನಿಗೆ ಕಲಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.

ಆ ರಾತ್ರಿ ವೈದೇಹಿಗೆ ನಿದ್ರೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಕಿಟಕಿಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆ ಬೆರಳುಗಳಿಂದ ತಟ್ಟಿದಂತೆ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸದ್ದಿನೊಳಗೆ ಅವಳ ಬಾಲ್ಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿತ್ತು.

*** 

ಮಲೆನಾಡಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಪುಟ್ಟ ಊರು ಮಲ್ಲಿಗೆಪುರ. ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲಿಗೆಯಿದ್ದರೂ ಅವರ ಮನೆಯ ಹಿತ್ತಲಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದದ್ದು ಎರಡು ಮೆಣಸಿನ ಗಿಡ ಮತ್ತು ಸದಾ ಒಣಗಲು ಹೊರಟ ತುಳಸಿ ಮಾತ್ರ. ವೈದೇಹಿಯ ತಂದೆ ಶ್ರೀಧರ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ನೌಕರ. ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಬಳ ಸಿಗುತ್ತದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ಸಿಕ್ಕ ಸಂಬಳ ತಿಂಗಳ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದೇ ಮನೆಯ ದೊಡ್ಡ ಚಿಂತೆ. ತಾಯಿ ಕಮಲಾ ಸೀರೆಗಳಿಗೆ ಫಾಲ್ ಹೊಲಿದು, ನೆರೆಮನೆಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳಿ ಮನೆಯ ಖರ್ಚಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. 
ವೈದೇಹಿ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು. ಅವಳ ನಂತರ ತಮ್ಮ ವಿನಯ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಅವಳಿಗೆ ಎರಡು ವಿಚಿತ್ರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿದ್ದವು. ಒಂದನೆಯದು—ಏನೇ ನೋವಾದರೂ ಮೊದಲು ನಗುವುದು. ಎರಡನೆಯದು—ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಖಾಲಿ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವುದು. ಅವಳ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಾಲೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಗೇಟು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಶುಲ್ಕ ಕಟ್ಟದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಶಿಕ್ಷಕರಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಗಣಿತ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರವೊಂದು; ಅದರ ಕೆಳಗೆ ದುಃಖವಾದಾಗ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಜಾಗ.
“ಇದು ಯಾವ ಶಾಲೆ?” ಎಂದು ವಿನಯ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ.
“ನನ್ನ ಶಾಲೆ.”
“ನೀನೇ ಟೀಚರಾ?”
“ನಾನೇ ಟೀಚರ್, ನಾನೇ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್, ನಾನೇ ಶುಲ್ಕ ಕೇಳದ ಕ್ಯಾಶಿಯರ್.”
“ಹಾಗಾದರೆ ನಾನೇನು?”
“ನೀನು ಪ್ರತಿದಿನ ತಡವಾಗಿ ಬರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ.” ಎಂದು ಅವನ ಕಾಲೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು.
ವಿನಯ ಮುಖ ಉಬ್ಬಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಪೆನ್ಸಿಲ್ ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು.

ಓದಿನಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿ ಸದಾ ಮುಂದು. ಆದರೆ ಅವಳ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಮೇಜು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಅಡುಗೆಮನೆಯ ಹೊಗೆ ಕಡಿಮೆಯಾದ ನಂತರದ ನೆಲವೇ ಅವಳ ಓದುವ ಜಾಗ. ವಿದ್ಯುತ್ ಹೋದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೀಮೆಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪದ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ಓದುತ್ತಿದ್ದಳು. ಕಮಲಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, “ಕಣ್ಣು ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ ಮಗಳೇ, ಮಲಗು,” ಎಂದರೆ, “ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದರೆ ಕನಸು ಕಾಣುತ್ತದೆ ಅಮ್ಮಾ. ತೆರೆದಿಟ್ಟರೆ ಅದನ್ನು ನನಸು ಮಾಡಬಹುದು,” ಎಂದು ನಗುತ್ತಿದ್ದಳು. 

*** 

ಪದವಿಪೂರ್ವ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪಕ್ಕದ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತು. ಪ್ರತಿದಿನ ಎರಡು ಬಸ್ಸು ಬದಲಾಯಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಮೊದಲ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಂಜನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅವಳಿಗೆ ಇಷ್ಟ. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಒಂದು ಸ್ನೇಹದ ನೆರಳು ಮೂಡಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಸರು ಕೊಡುವಷ್ಟು ಧೈರ್ಯವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಮರೆತುಬಿಡುವಷ್ಟು ಸಾಮಾನ್ಯವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ಬಿದ್ದ ಮಳೆಯ ಹನಿಗಳು, ಹಳೆಯ ಹಾಡಿನ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳು, ಪುಸ್ತಕದ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕ ನೀಲಿ ಹೂವು—ಇಷ್ಟೇ ಅದರ ಗುರುತುಗಳು.
ಆ ಭಾವನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಸಮಯವು ಅವರಿಬ್ಬರ ದಾರಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದಿತು. ಆದರೆ ಆ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದ ಮುಗ್ಧತೆ, ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಂಬಬಹುದೆಂಬ ಭರವಸೆ, ಅವಳೊಳಗೆ ಎಲ್ಲೋ ಉಳಿಯಿತು. ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಂತೆ ಆ ನೆನಪು ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಬದುಕಿನ ಕಷ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ಅವಳು ಮರಳಬಹುದಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ಪುಟ್ಟ ಆಶ್ರಯವಾಯಿತು.

ಪದವಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ ವೈದೇಹಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಬ್ಯಾಂಕೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಳು. ಮೊದಲ ಸಂಬಳ ಬಂದ ದಿನ ತಂದೆಗೆ ಹೊಸ ಚಪ್ಪಲಿ, ತಾಯಿಗೆ ಹಸಿರು ಸೀರೆ ಮತ್ತು ವಿನಯನಿಗೆ ಕೈಗಡಿಯಾರ ತಂದಳು. ತನಗಾಗಿ ಕೊಂಡದ್ದು ಇಪ್ಪತ್ತು ರೂಪಾಯಿಯ ಕಪ್ಪು ಪೆನ್ ಮಾತ್ರ.
“ನಿನಗೆ ಏನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲವೇ?” ಎಂದು ಕಮಲಾ ಕೇಳಿದಳು.
“ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಅಮ್ಮಾ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಭಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ವಸ್ತು ಯಾವ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ?”

ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಬೇಗ ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿದಳು. ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ, ಗ್ರಾಹಕರೊಂದಿಗೆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವಳೊಳಗಿನ ಶಾಲೆಯ ಕನಸು ಮೌನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಬಂದ ನಂತರ ಬಡಾವಣೆಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಭಾನುವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ, ಉಳಿತಾಯ ಮತ್ತು ಸಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.

*** 

ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಅವಳು ನೋಡಿದ್ದು ಒಂದು ಉದ್ಯಮ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ. ಎತ್ತರದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡದ, ಆದರೆ ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಸ್ವಭಾವ. ಅವನಿಗೆ ಯಂತ್ರಗಳು, ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳು, ತಂತಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ. ವೈದೇಹಿಗೆ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಮಕ್ಕಳು, ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಪದಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ. ಇಬ್ಬರ ಪ್ರಪಂಚ ಬೇರೆ ಇದ್ದರೂ, ಬದುಕನ್ನು ಸ್ವಂತ ಕೈಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಹಠ ಒಂದೇ ಆಗಿತ್ತು.
ಮದುವೆಯ ಮಾತು ಬಂದಾಗ ಆದಿತ್ಯ ಮೊದಲ ಭೇಟಿಯಲ್ಲೇ, “ನಾನು ಕವಿತೆ ಹೇಳುವ ಗಂಡನಾಗಲಾರೆ. ಆದರೆ ಸಂಕಷ್ಟ ಬಂದರೆ ಓಡಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂದಿದ್ದ.
ವೈದೇಹಿ ನಕ್ಕು, “ನನಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಕವಿತೆ ಬೇಡ. ಆದರೆ ನಾನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದಾಗಲೂ ಏನೋ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥವಾದರೆ ಸಾಕು,” ಎಂದಳು.
“ಮೌನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ತರಬೇತಿ ಇದೆಯಾ?”
“ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೇ ಮದುವೆ ಬಹುಶಃ ಜೀವಮಾನಪೂರ್ತಿ ನಡೆಯುವ ತರಬೇತಿ.”
ಇಬ್ಬರೂ ನಕ್ಕಿದ್ದರು. ಆ ನಗುವಿನೊಳಗೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಎಷ್ಟು ಕಠಿಣ ಪಾಠಗಳಿವೆ ಎಂಬುದು ಆಗ ಯಾರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಮದುವೆಯ ಮೊದಲ ವರ್ಷಗಳು ಓಡುತ್ತಿರುವ ರೈಲಿನಂತೆ ಕಳೆದವು. ಆದಿತ್ಯ ತನ್ನ ಭದ್ರತಾ ಉಪಕರಣಗಳ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದ. ವೈದೇಹಿ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಮನೆಯನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಕನಸುಗಳು ಮಾತ್ರ ದೊಡ್ಡವು. ಕೆಲ ತಿಂಗಳು ಕಚೇರಿಯ ಬಾಡಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದರೆ ಮನೆಯ ಖರ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲ ತಿಂಗಳು ಗ್ರಾಹಕರ ಹಣ ತಡವಾದರೆ ವೈದೇಹಿಯ ಆಭರಣ ಅಡವಿಟ್ಟು ನೌಕರರ ಸಂಬಳ ಕೊಡಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಒಮ್ಮೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ರಾತ್ರಿ ಎರಡು ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ನೋಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆದಿತ್ಯ, “ಇದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡೋಣ. ಸಾಕಾಯಿತು,” ಎಂದ.
ವೈದೇಹಿ ಅಡುಗೆಮನೆಯಿಂದ ಎರಡು ಗ್ಲಾಸ್ ಚಹಾ ತಂದು ಅವನ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟಳು. “ಮುಚ್ಚಬೇಕಾದರೆ ಮುಚ್ಚೋಣ. ಆದರೆ ಸೋತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ; ಬೇರೆ ದಾರಿ ಉತ್ತಮವೆಂದು ಕಂಡರೆ ಮಾತ್ರ.”
“ನಿನಗೆ ಭಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾ?”
“ತುಂಬಾ ಆಗುತ್ತದೆ.”
“ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಇಷ್ಟು ಸಮಾಧಾನವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತೀಯ?”
“ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆದರಿದರೆ ಬಾಗಿಲು ಯಾರು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾರೆ?”
ಆದಿತ್ಯ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಅವಳ ಕೈ ಹಿಡಿದು, “ನೀನು ವಿಚಿತ್ರ ಹೆಂಗಸು,” ಎಂದ.
“ಅದನ್ನು ಮದುವೆಗೂ ಮುಂಚೆ ಗಮನಿಸಬೇಕಿತ್ತು.”

ನಷ್ಟದಿಂದ ಅವರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೊರಬಂದರು. ಆದರೆ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರದಂತೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮದುವೆಯಾಗಿ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದರೂ ಮಗು ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಮೃದುವಾಗಿ ಕೇಳಿದರು. ನಂತರ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ತೀರ್ಪು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. 
“ತುಂಬಾ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಡ.”
“ಆ ಶಾಲೆ, ಸಂಸ್ಥೆ ಎಲ್ಲ ನಂತರವೂ ಮಾಡಬಹುದು.”
“ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮದೇ ಮಗು ಮುಖ್ಯ.”
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ‘ನಿಮ್ಮದೇ’ ಎಂಬ ಪದ ವೈದೇಹಿಗೆ ಚುಚ್ಚುತ್ತಿತ್ತು. ತಾಯಿಯಾಗುವ ಆಸೆ ಅವಳಿಗಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದಲ್ಲ. ತಿಂಗಳು ತಡವಾದಾಗ ಮೌನವಾಗಿ ದಿನ ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಗೆರೆ ಬಂದಾಗ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಕಸದ ಬುಟ್ಟಿಯ ತಳದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ತನ್ನ ಗರ್ಭ ಖಾಲಿಯಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬದುಕೂ ಖಾಲಿ ಎನ್ನುವಂತೆ ಜನರು ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ಅವಳು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. 

*** 

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಕೆಲಸ ಬಿಟ್ಟು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬರಲು ಅವಳು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಳು. ಎಲ್ಲರೂ ವಿರೋಧಿಸಿದರು. 
“ಸ್ಥಿರವಾದ ಕೆಲಸ ಬಿಟ್ಟು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುವ ಕೇಂದ್ರವೇ?” ಎಂದು ಶ್ರೀಧರ ಕೇಳಿದರು.
“ಅಪ್ಪಾ, ಸ್ಥಿರತೆ ಸಂಬಳದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದಾಗ ಇಂದು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಿದೆ ಎನ್ನಿಸುವುದೂ ಒಂದು ಸ್ಥಿರತೆ.”
ಆದಿತ್ಯ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿ ನೋಡಿದ. “ಮೊದಲ ಆರು ತಿಂಗಳು ಆದಾಯ ಇರದಿರಬಹುದು.”
“ನಾನು ಸಿದ್ಧ.”
“ನಷ್ಟವಾದರೆ?”
“ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತೇನೆ.”
“ಜನ ಬರದಿದ್ದರೆ?”
“ಮೊದಲಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗು ಬಂದರೂ ಸಾಕು.”
“ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲವೇ?”
“ಹೆದರುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಭಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತರೆ ಕನಸಿಗೆ ಸಮಯ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.”

ನಗರದ ಹೊರವಲಯದ ನೀಲಗಿರಿ ಬಡಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೊಠಡಿಯ ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಳು. ಗೋಡೆಯ ಬಣ್ಣ ಕಿತ್ತುಹೋಗಿತ್ತು. ಮಳೆ ಬಂದರೆ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಮೂರು ಮೇಜು, ಹನ್ನೆರಡು ಕುರ್ಚಿ, ಒಂದು ಬಿಳಿಹಲಗೆ—ಅಷ್ಟೇ ಆಸ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ “ಸಹಜ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ” ಆರಂಭವಾಯಿತು.
ಮೊದಲ ದಿನ ಬಂದದ್ದು ಒಬ್ಬನೇ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ—ಮೂರನೇ ತರಗತಿಯ ರೋಹನ್. ಅವನ ತಾಯಿ, “ಇವನಿಗೆ ಓದುವುದೇ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಎರಡು ಟ್ಯೂಷನ್‌ನಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದ್ದಾರೆ,” ಎಂದಳು. 
ವೈದೇಹಿ ಅವನಿಗೆ ಪುಸ್ತಕ ತೆಗೆಯಲು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಬಣ್ಣದ ಕಾಗದ ಕೊಟ್ಟು, “ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಮನೆ ಬಿಡಿಸು,” ಎಂದಳು. ಅವನು ಮನೆ ಬಿಡಿಸಲಿಲ್ಲ; ಬಾಗಿಲೇ ಇಲ್ಲದ ದೊಡ್ಡ ಬಸ್ ಬಿಡಿಸಿದ.
“ಇದಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ?”
“ಬಾಗಿಲಿದ್ದರೆ ಶಾಲೆಯವರು ಒಳಗೆ ಹತ್ತುತ್ತಾರೆ,” ಎಂದ.
ಆ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಮಗುವಿಗೆ ಓದಿನ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ, ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವಮಾನದ ವಿಷಯವಾಗಿ  ಭಯವಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಯಿತು. ಮೂರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ರೋಹನ್ ಸರಾಗವಾಗಿ ಓದಲು ಆರಂಭಿಸಿದ. ಅವನ ತಾಯಿ ಇನ್ನಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಳು. ಹನ್ನೆರಡು ಕುರ್ಚಿಗಳು ತುಂಬಿದವು. ನಂತರ ಪಕ್ಕದ ಕೊಠಡಿಯನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.
ವೈದೇಹಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವನ್ನೂ ಒಂದೇ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಓದಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಚಿತ್ರದಿಂದ, ಯಾರಿಗಾದರೂ ಹಾಡಿನಿಂದ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಆಟದಿಂದ ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. “ಮಗು ನಿಧಾನವಾಗಿರಬಹುದು; ಅದರ ಮನಸ್ಸು ನಿಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂಬುದು ಅವಳ ನಂಬಿಕೆ. ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸಿದ್ದ ಶಾಲೆಯ ಚಿತ್ರ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಗೋಡೆ, ಬಾಗಿಲು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ನಗು - ಇವುಗಳು ಜೀವ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು.

ಕೇಂದ್ರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಹೊಸ ಸಹಾಯಕರ ಅಗತ್ಯವೂ ಎದುರಾಯಿತು. ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಸಂಬಳ ಕೊಡುವಷ್ಟು ಆದಾಯ ಇನ್ನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕಲಿಯುವ ಆಸೆಯಿರುವವರಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಜೊತೆಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದು ಅವಳ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. 
ಒಂದು ಸಂಜೆ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕವೊಂದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಳು. ಅದರ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೊಠಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರವಿರುವ ಶಾಲೆಯ ಚಿತ್ರವಿತ್ತು. 
“ಒಂದು ದಿನ ಇಂಥ ಶಾಲೆ ಕಟ್ಟಬೇಕು,” ಎಂದಳು.
“ದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಡವಲ್ಲ. ಯಾವ ಮಗುವೂ ಹೆದರಿ ಒಳಗೆ ಬರಬೇಕಾಗದ ಜಾಗ.” - ಅಂದು ಅವಳ ಮಾತು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನೋಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಆ ನೆನಪು ತನ್ನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ವ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ವೈದೇಹಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ.

ಕೇಂದ್ರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ವೈದೇಹಿಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಪ್ರವೇಶ ವಿಚಾರಣೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಸಂಜೆ ಮಕ್ಕಳು, ರಾತ್ರಿ ಲೆಕ್ಕ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ದಿನದ ಯೋಜನೆ. 
ಒಂದು ದಿನ ಶಿಕ್ಷಕಿ ನಂದಿತಾ ಕೇಳಿದಳು, “ಮೇಡಂ, ನಿಮಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಇಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ?”
ವೈದೇಹಿ ನಗುತ್ತ, “ಮನೆಯಿಂದ ಎರಡು ಡಬ್ಬಿಯಲ್ಲಿ ತರುತ್ತೇನೆ. ಒಂದು ಊಟದ ಡಬ್ಬಿ, ಇನ್ನೊಂದು ನಟನೆಯ ಡಬ್ಬಿ,” ಎಂದಳು.
ಎಲ್ಲರೂ ನಕ್ಕರು. 
ಆದರೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಮನೆಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಅವಳು ಸ್ನಾನಗೃಹದ ಬಾಗಿಲು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಅತ್ತಳು. ವೈದ್ಯರಿಂದ ಬಂದ ವರದಿ ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿತ್ತು. ಗರ್ಭಧಾರಣೆಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು ಬೇಕಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಪಯಣ ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡಿದವರಿಗೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಭೇಟಿಗಳ ಸರಣಿ ಮಾತ್ರ. ವೈದೇಹಿಗೆ ಅದು ದೇಹ, ಹಣ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ಭರವಸೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಇಡುವ ಯುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಚುಚ್ಚುಮದ್ದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸಂಜೆ ಮಕ್ಕಳ ಮುಂದೆ ನಗಬೇಕು. ಹೊಟ್ಟೆ ನೋವಿದ್ದರೂ ವಾರ್ಷಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಭ್ಯಾಸ ನೋಡಬೇಕು. ರಕ್ತಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾ ಪೋಷಕರಿಗೆ ಅವರ ಮಗುವಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಧೈರ್ಯ ಹೇಳಬೇಕು.
ಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಭರವಸೆ ಮೂಡಿತು. ಎರಡು ಗೆರೆ ಕಂಡ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ವೈದೇಹಿ ಪರೀಕ್ಷಾ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಎದೆಗೆ ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತಳು. ಆದಿತ್ಯ ಅದನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ನೋಡಿ, “ಇದು ನಿಜವಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ.
“ಎರಡನೇ ಗೆರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಸುಕಾಗಿದೆ.”
“ಮಸುಕಾದರೂ ಗೆರೆ ಗೆರೆಯೇ.”
ಆ ದಿನ ಅವರು ದೊಡ್ಡ ಸಂಭ್ರಮ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಭಯ ಸಂತೋಷದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿತ್ತು. ಆದರೂ ವೈದೇಹಿ ತನ್ನೊಳಗಿನ ಮಗುವಿಗೆ ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯತೊಡಗಿದಳು. - ‘ನೀನು ಬಂದರೆ ನಿನಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಕಾಶ ಕೊಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮೋಡ ಬಂದಾಗ ಹೆದರದಂತೆ ಕಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಲೇಬೇಕಿಲ್ಲ. ಸೋತಾಗಲೂ ಮನೆಗೆ ಬರಲು ಭಯವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ.’
ಮೊದಲ ಸ್ಕ್ಯಾನಿನಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಹೃದಯಬಡಿತ ಕಾಣಿಸಿತು. ಆ ಶಬ್ದ ಅವಳಿಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಗಂಟೆಗಿಂತ ಪವಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ವಾರಗಳ ನಂತರ ಅದೇ ಹೃದಯ ಮೌನವಾಯಿತು. ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಿಂತಿತ್ತು.
ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ ಮನೆಯವರು, ಸ್ನೇಹಿತರು, ಸಂಬಂಧಿಕರು ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳಿದರು. “ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು,” ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಕಳೆದುಹೋದ ಜೀವವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಯತ್ನದ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವೈದೇಹಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತಿತ್ತು.
ಕೆಲ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋದಳು. ಮಕ್ಕಳು ಓಡಿ ಬಂದು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ರೋಹನ್ ಮಾಡಿದ್ದ ಕಾಗದದ ಹೂವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, “ಮೇಡಂ, ನೀವು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೀರಂತೆ. ಈಗ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದೀರಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ.
“ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದೇನೆ,” ಎಂದು ಅವಳು ನಕ್ಕಳು.
ಮಗು ಹೋದ ಮೇಲೆ ನಂದಿತಾ ಮೃದುವಾಗಿ ಕೇಳಿದಳು, “ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದೀರಾ?”
“ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಸುಳ್ಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾಳೆಯ ಸತ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ.”
ಕಾಲ ಕಳೆದಿತು. ನೋವು ಮಾಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ಸುತ್ತ ಬದುಕು ಬೆಳೆಯಿತು. ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ನೆರವು ಬೇಕಾದ ಮಕ್ಕಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬರತೊಡಗಿದರು. ಅವರಿಗಾಗಿ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಧ್ಯಯನ ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಮಗು ಯಾಕೆ ಮೌನವಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾಕೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಯಾಕೆ ಒಂದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಮರುಮರು ಮಾಡುತ್ತದೆ—ಇವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು.

***

ಎರಡನೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಹಣ ಹೊಂದಿಸುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಸಾಲ ಇನ್ನೂ ಮುಗಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದಿತ್ಯ ವ್ಯವಹಾರದ ಒಂದು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡಿದ. ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ಉಳಿತಾಯ ತೆರೆದಳು. ಇಬ್ಬರೂ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತಾ ಕುಳಿತಾಗ ಅಂಕಿಗಳ ನಡುವೆ ಅವರ ಆಸೆಯ ಬೆಲೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. 
“ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ…” ಆದಿತ್ಯ ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ.
“ಮತ್ತೆ ಸೋತರೆ ಎಂದು ಕೇಳಬೇಕಾ?”
“ಹೌದು.”
“ಆಗ ನೋವು ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಲವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇರದು.”
“ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದ್ದು ಮಗುನಾ ಅಥವಾ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ಅನುಭವನಾ?”
ವೈದೇಹಿ ಅವನತ್ತ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನೋಡಿದಳು. “ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಾನೇ ನನಗೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದೆ.”
ಆದಿತ್ಯ ಮೌನವಾದ. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಎರಡನೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ಬಾರಿ ವೈದೇಹಿ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಔಷಧಿಯ ಸಮಯ, ಪರೀಕ್ಷೆ, ಆಹಾರ—ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದಳು. ಮತ್ತೆ ಎರಡು ಗೆರೆ ಮೂಡಿದವು. ಮತ್ತೆ ರಕ್ತಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಏರಿದವು. ಮತ್ತೆ ಸ್ಕ್ಯಾನಿನಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಚೀಲ ಕಾಣಿಸಿತು.
ಆದರೆ ಅವಳು ಮಗುವಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಬಟ್ಟೆ ಖರೀದಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರೆ ವಿಧಿಗೆ ತಿಳಿದುಹೋಗಬಹುದು ಎಂಬಂತೆ ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಒಳಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಗ ಹಾಕಿಟ್ಟಳು.
ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಕಿಟಕಿಯ ಹೊರಗೆ ಮಳೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ವೈದೇಹಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈ ಇಟ್ಟು ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು. ಅದೇ ಪರಿಚಿತ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿತು.
“ಭಯದಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತಡೆಬೇಡ ವೈದೇಹಿ. ಉಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರೀತಿಸಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ.”
ಅವಳ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿ ಬಂದು ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಮಾತೊಂದು ಮೂಡಿತು - “ಹಾಗಾದರೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಲಿ?” ಎಂದು ಅವಳು ಕತ್ತಲಿಗೆ ಕೇಳಿದಳು. ಉತ್ತರ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.
ಆದರೂ ಮರುದಿನ ಅವಳು ತನ್ನ ಹುಟ್ಟದ ಮಗುವಿಗೆ ಮೊದಲ ಪತ್ರ ಬರೆದಳು. - ‘ನೀನು ಎಷ್ಟು ದಿನ ನನ್ನೊಳಗೆ ಇರುವೆಯೋ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನೀನು ಇರುವ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿ. ಭಯದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರೀತಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’
ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯರು ಎರಡನೇ ಬಾರಿಯೂ ಅದೇ ಸುದ್ದಿ ಹೇಳಿದರು.
ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲ ಮೇಲೆ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕ್ಷಣದಿಂದ  ಅವಳ ಬದುಕು ಮತ್ತೊಂದು ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತಿರುಗತೊಡಗಿತು.
ಔಷಧಿಯ ನಂತರದ ದಿನಗಳು ದೇಹಕ್ಕೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದವು. ವೈದೇಹಿ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಆದಿತ್ಯ ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರು ಮಾಡಲು ಹೋಗಿ ಉಪ್ಪಿನ ಬದಲು ಸಕ್ಕರೆ ಹಾಕಿದ. ಒಂದು ತುತ್ತು ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿದ ವೈದೇಹಿ ಅವನತ್ತ ನೋಡಿದಳು.
“ಹೇಗಿದೆ?” ಎಂದು ಅವನು ಆತಂಕದಿಂದ ಕೇಳಿದ.
“ನಮ್ಮ ಜೀವನದಂತೆ ಇದೆ.”
“ಅಂದರೆ?”
“ಸಾರು ಎಂದುಕೊಂಡರೆ ಸಿಹಿ. ಸಿಹಿ ಎಂದುಕೊಂಡರೆ ಖಾರ.”
ಬಹಳ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಇಬ್ಬರೂ ನಕ್ಕರು. ನಗುತ್ತಲೇ ವೈದೇಹಿಯ ಕಣ್ಣೀರು ಬಂತು. ಆದಿತ್ಯ ಈ ಬಾರಿ ಅವಳಿಗೆ ‘ಅಳಬೇಡ’ ಎನ್ನಲಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟು ಅವಳ ಬಳಿ ಕುಳಿತ. ಅವಳು ಅವನ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ತಲೆ ಇಟ್ಟಳು.
“ನಾನು ಮತ್ತೆ ಇದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಳಿಲ್ಲ ಆದಿತ್ಯ,” ಎಂದಳು.
“ನಾನೂ ಇಲ್ಲ.”
“ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಹಣವೂ ಇಲ್ಲ.”
“ಹಣ ಬಂದರೂ?”
ವೈದೇಹಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ. “ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಭರವಸೆಯ ಪರೀಕ್ಷಾ ಕೊಠಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ.”
“ಹಾಗಾದರೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಡ.”
“ನಿನಗೆ ಮಗು ಬೇಕಲ್ಲವಾ?”
ಆದಿತ್ಯ ಕಿಟಕಿಯ ಹೊರಗೆ ನೋಡಿದ. “ನನಗೆ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬದುಕು ಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಗು ಬಂದರೆ ಸಂತೋಷ. ಆದರೆ ಮಗು ಪಡೆಯಲು ಹೋಗಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಬೇಡ.”
ಆ ಮಾತು ವೈದೇಹಿಯೊಳಗೆ ಬಹುಕಾಲ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಬಾಗಿಲೊಂದನ್ನು ತೆರೆದಿತು. ಆದರೂ ದತ್ತು ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ಅವಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ವಾರ ಬೇಕಾಯಿತು. 

 ***

ಒಂದು ಸಂಜೆ ಕೇಂದ್ರದ ಮಕ್ಕಳು ತೆರಳಿದ ನಂತರ, ಆರು ವರ್ಷದ ಅನನ್ಯಾ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಬರದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. ವೈದೇಹಿ ಅವಳ ತಲೆಯ ಕೆಳಗೆ ಚೀಲ ಇಟ್ಟು, ಕೂದಲು ಸರಿಪಡಿಸಿದಳು. ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಗು ಅವಳ ಬೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು “ಅಮ್ಮಾ…” ಎಂದಿತು. ಕ್ಷಣಕಾಲ ವೈದೇಹಿಯ ಉಸಿರು ನಿಂತಿತು. ತಕ್ಷಣ ಮಗು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಕೈ ಬಿಟ್ಟು, “ಸಾರಿ ಮೇಡಂ, ಅಮ್ಮ ಅಂತ ಅಂದುಕೊಂಡೆ,” ಎಂದಿತು.
“ಸಾರಿ ಯಾಕೆ? ಅಮ್ಮ ಎಂದು ಕರೆದರೆ ಶುಲ್ಕ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ವೈದೇಹಿ ನಕ್ಕಳು.
ಆದರೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಆದಿತ್ಯನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತು, “ನಾವು ಒಂದು ಮಗುವನ್ನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳೋಣವಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ಆದಿತ್ಯ ತಕ್ಷಣ ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ. “ಇದು ಇಂದಿನ ನೋವಿನಿಂದ ಬಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾ?”
“ಇಲ್ಲ. ನನ್ನೊಳಗೆ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಇಂದು ಧ್ವನಿ ಬಂದಿದೆ.”
“ನಿನಗೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮಗುವನ್ನು…”
ವೈದೇಹಿ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ತಡೆದಳು. “ದತ್ತು ಪಡೆದ ಕ್ಷಣದಿಂದ ಅದು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮಗು ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ಖಾಲಿತನ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಗುವನ್ನು ತರಬಾರದು. ಮಗುವಿನ ನೋವು, ನೆನಪು, ಭಯ—ಎಲ್ಲದರ ಜೊತೆಗೆ ಬದುಕಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ತರಬೇಕು.”
ಆದಿತ್ಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಲೆ ಆಡಿಸಿದ. “ನನಗೆ ಯೋಚಿಸಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಕೊಡು.”
ವೈದೇಹಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಅವಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹಾಕಲಿಲ್ಲ. ತಾಯಿಯಾಗುವ ನಿರ್ಧಾರ ತನ್ನದೊಬ್ಬಳದೇ ಅಲ್ಲ; ತಂದೆಯಾಗುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಅವನೂ ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಳು.
ಕೆಲ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಆದಿತ್ಯ ಅವಳನ್ನು ನಗರದ ಹೊರವಲಯಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದ. ಅಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಮಾವಿನ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಒಂದು ಖಾಲಿ ಜಾಗವಿತ್ತು.
“ಇಲ್ಲಿಗೆ ಯಾಕೆ?”
ಅವನು ಜೇಬಿನಿಂದ ಮಡಚಿದ ಕಾಗದ ತೆಗೆದ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಕೊಠಡಿಯ ಸರಳ ನಕ್ಷೆ ಇತ್ತು. “ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಕೊಠಡಿ ಸೇರಿಸಲು ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಜೊತೆ ಮಾತನಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಮಗು ಬಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಜಾಗ ಬೇಕಲ್ಲ.”
ವೈದೇಹಿ ಕಾಗದ ನೋಡುತ್ತ ನಿಂತಳು.
“ಆದರೆ ಗೋಡೆಗೆ ಗುಲಾಬಿ ಅಥವಾ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಈಗಲೇ ಆರಿಸಬೇಡ,” ಎಂದ ಆದಿತ್ಯ. “ಮಗುವಿಗೇ ಕೇಳೋಣ.”
ಅವಳು ನಗುತ್ತ ಅವನ ಕೈ ಹಿಡಿದಳು. ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ನಡೆಯುವ ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯ ಆ ದಿನ ಮೌನದ ಒಂದು ಪಾಠವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಲಿತಿದ್ದ.

ದತ್ತು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಅವರು ಊಹಿಸಿದಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ದಾಖಲೆಗಳು, ಪರಿಶೀಲನೆಗಳು, ಸಲಹಾ ಸಭೆಗಳು, ಕಾಯುವಿಕೆ. ಕೆಲವರು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.
“ಯಾವ ಕುಟುಂಬದ ಮಗು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ.”
“ಮುಂದೆ ಸ್ವಭಾವ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ?”
“ಸ್ವಂತ ಮಗು ಆಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇನ್ನೂ ಇದೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಯಿರಿ.”
ವೈದೇಹಿ ಒಂದು ದಿನ ಬೇಸರದಿಂದ, “ಸ್ವಂತ ಮಗು ಎಂದರೆ ಏನು? ಅದರ ಕಣ್ಣಿನ ಬಣ್ಣ ನಮ್ಮಂತಿರಬೇಕಾ? ಅಥವಾ ಅದು ಅತ್ತಾಗ ನಮ್ಮ ನಿದ್ರೆ ಹಾಳಾಗಬೇಕಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು. ಆಮೇಲೆ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಅವಳ ಮುಂದೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದರು.

 ***

ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳಷ್ಟು ಕಾಯುವಿಕೆಯ ನಂತರ ಅವರಿಗೆ “ಅರುಣೋದಯ ಬಾಲನಿಲಯ”ದಿಂದ ಕರೆ ಬಂತು. ಏಳು ವರ್ಷದ ಹುಡುಗಿಯೊಬ್ಬಳ ವಿವರ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಬಹುದು ಎಂದರು. ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ದತ್ತು ಪಡೆಯಲು ಹಲವರು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಮಗುವಿನ ತಾಯಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮೃತಪಟ್ಟಿದ್ದಳು; ತಂದೆಯ ವಿವರ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮಗು ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಹೆದರುತ್ತದೆ, ಪದೇಪದೇ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಮಾಜಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ ತಿಳಿಸಿದಳು.
ಬಾಲನಿಲಯಕ್ಕೆ ಹೋದ ದಿನ ಆಕಾಶ ಮೋಡದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ವೈದೇಹಿಯ ಕೈ ಬೆವರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದಿತ್ಯ ಹೊರಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಗಿ ಕಂಡರೂ ಕಾರಿನ ಕೀಲಿಯನ್ನು ಮೂರನೇ ಬಾರಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿಟ್ಟ.
“ನೀನು ಹೆದರಿದ್ದೀಯಾ?” ಎಂದು ವೈದೇಹಿ ಕೇಳಿದಳು.
“ಇಲ್ಲ.”
“ಕೀಲಿಗೂ ಹಾಗೇ ಅನಿಸಿರಬೇಕು.” 
ಒಳಗೆ ಹತ್ತು ಮಕ್ಕಳು ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಟಕಿಗೆ ಬೆನ್ನು ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪುಟ್ಟ ಹುಡುಗಿ ಬಿಳಿ ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಏನನ್ನೋ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಕೂದಲು ಭುಜದವರೆಗೆ ಅಸಮವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಉಳಿದ ಮಕ್ಕಳು ಹೊಸ ಜನರನ್ನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನೋಡಿದರೂ, ಅವಳು ತಿರುಗಲಿಲ್ಲ.
“ಮಿಹಿಕಾ,” ಎಂದು ಸಮಾಜಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ ಕರೆದಳು. “ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಅತಿಥಿಗಳು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.”
ಹುಡುಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಿರುಗಿದಳು. ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಮೌನವಿತ್ತು. ಮೊದಲು ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ, ನಂತರ ವೈದೇಹಿಯ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ನೀಲಿ ಪೆನ್ಸಿಲ್ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು.
“ನೀವು ಟೀಚರಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ವೈದೇಹಿ ನಕ್ಕಳು. “ಹೌದು. ಆದರೆ ಇಂದು ನಿನಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳಲು ಬಂದಿಲ್ಲ.”
“ಹಾಗಾದರೆ?”
“ನಿನ್ನ ಜೊತೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿದ್ದರೆ.”
ಮಿಹಿಕಾ ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಖಾಲಿ ಕುರ್ಚಿಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದೆ ಸರಿಸಿದಳು. 
ವೈದೇಹಿ ಕುಳಿತಳು. ಮಗು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರ, ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಮುಖವಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆ, ದೂರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೊಠಡಿಗಳಿರುವ ಶಾಲೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಸಂಗೀತದ ಗುರುತು, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್. 
ವೈದೇಹಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡಳು. ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದ ಚಿತ್ರಕ್ಕೂ ಇದಕ್ಕೂ ವಿಚಿತ್ರ ಹೋಲಿಕೆಯಿತ್ತು. 
“ಇದು ಯಾವ ಶಾಲೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು. 
“ಅಮ್ಮ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶಾಲೆ.” 
“ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರಾ?”
ಮಿಹಿಕಾ ಭುಜ ಎತ್ತಿದಳು. “ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬೈಯುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.”
ವೈದೇಹಿ ಮತ್ತೇನೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಭೇಟಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಮಿಹಿಕಾ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಒಂದೆರಡು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ ವೈದೇಹಿ ಹೊರಡುವಾಗ ಅವಳ ಸೀರೆಯ ಅಂಚನ್ನು ಹಿಡಿದು, “ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತೀರಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಮಂಡಿಯೂರಿ ಅವಳ ಕಣ್ಣಿನ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. “ನಾವು ಮತ್ತೆ ಬರಬೇಕೆಂದು ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾ?”
ಮಿಹಿಕಾ ಹೌದೆಂಬಂತೆ ತಲೆಯಾಡಿಸಿದಳು. “ಆದರೆ ಮಳೆ ಬಂದರೆ?”
“ಮಳೆ ಬಂದರೂ ಬರಬಹುದು.”
“ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಕೆಲವರು ಹೋಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.”
ವೈದೇಹಿಯ ಎದೆ ಬಿಗಿಯಿತು.

 ***

ಮುಂದಿನ ಕೆಲವು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದವು. ಆದಿತ್ಯ ಮೊದಲ ದಿನ ಏನು ಮಾತನಾಡಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಮಿಹಿಕಾಗೆ ದೊಡ್ಡ ಗೊಂಬೆ ತಂದಿದ್ದ. ಅವಳು ಅದನ್ನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟು ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕ ಸ್ಕ್ರೂಡ್ರೈವರ್ ನೋಡಿದಳು.
“ಅದು ಬೇಕಾ?” ಎಂದು ಅವನು ಕೇಳಿದ. ಅವಳು ತಲೆ ಆಡಿಸಿದಳು. 
ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಹಾಳಾದ ಆಟದ ಕಾರನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿದರು. ಅರ್ಧ ಗಂಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಹಿಕಾ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಮನಸಾರೆ ನಕ್ಕಳು.
“ಮಕ್ಕಳ ಜೊತೆ ಮಾತಾಡಲು ನನಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ,” ಎಂದು ವಾಪಸ್ಸಾಗುವಾಗ ಆದಿತ್ಯ ಹೇಳಿದ.
“ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ಮಾತಾಡಲೇ ಇಲ್ಲ.”
“ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಯಿತು.”
ವೈದೇಹಿ ನಕ್ಕಳು. ಆದಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿಹಿಕಾಳ ನಡುವಿನ ಸ್ನೇಹ ಪದಗಳಿಗಿಂತ ಕೆಲಸದ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು.

ಒಂದು ದಿನ ಬಾಲನಿಲಯಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಮಳೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಮಿಹಿಕಾ ಕಿಟಕಿಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ನೋಡುತ್ತ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು. ಸಿಡಿಲು ಹೊಡೆದ ತಕ್ಷಣ ಅವಳು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಳು. ವೈದೇಹಿ ಅವಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಳು.
“ಮಳೆ ಅಂದ್ರೆ ಭಯವಾ?”
ಮಿಹಿಕಾ ತಲೆಯಾಡಿಸಿದಳು.
“ಅಮ್ಮ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ತುಂಬಾ ಮಳೆ ಬಂದಿತ್ತು,” ಎಂದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಅವಳ ಕೈಯನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿ ಹಿಡಿದಳು. “ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು?”
ಮಿಹಿಕಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಯೋಚಿಸಿದಳು. “ಈ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಅಂತ.” 
ವೈದೇಹಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಮಗುವಿನತ್ತ ನೋಡಿದಳು. ಅದೇ ಮಾತು. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಕಷ್ಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತು. ಆದರೆ ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನೇಕರು ಬಳಸುವ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತೂ ಆಗಿತ್ತು. ಅವಳು ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅರ್ಥ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. - “ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು,” ಎಂದಳು.
ಮಿಹಿಕಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. “ಆದರೆ ಅಮ್ಮ ಹೇಳಿದ ಸಮಯ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಅಮ್ಮ ಮಾತ್ರ ವಾಪಸ್ ಬರಲಿಲ್ಲ.”
ಆ ಮಾತಿಗೆ ವೈದೇಹಿಯ ಬಳಿ ಉತ್ತರ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಮಗುವಿನ ಕೈಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮೃದುವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. ಕೆಲವು ನೋವುಗಳ ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡವರ ಜ್ಞಾನವೂ ಮಕ್ಕಳ ಮೌನದಷ್ಟೇ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಸಮಾಜಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ ಮೂಲಕ ಮಗುವಿನ ತಾಯಿ ಕುರಿತು ಲಭ್ಯವಿದ್ದ ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಳು. ಹೆಸರು—ಸಾನ್ವಿ. ವೃತ್ತಿ—ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಶಿಕ್ಷಕಿ. ಮರಣದ ಕಾರಣ—ತೀವ್ರ ಅನಾರೋಗ್ಯ. 
‘ಸಾನ್ವಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲೋ ಕೇಳಿದಂತೆ ಅನಿಸಿತು. ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದವರನ್ನೂ, ಹಿಂದೆ ಭೇಟಿಯಾದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಬೇರೆ ಊರಿಗೆ ಹೋದ ಯುವತಿಯೊಬ್ಬಳ ಅಸ್ಪಷ್ಟ ನೆನಪು ಮೂಡಿತು. ಆದರೆ ಹೆಸರು, ಮುಖ, ಕಾಲ—ಯಾವುದೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಆ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಬಿಟ್ಟಳು. 
ಮಿಹಿಕಾಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಟಿನ್ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇತ್ತು. ಸಂಬಂಧಿತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮಗುವಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಬಹುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ವೈದೇಹಿ ಅದನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಳು. ಆದರೆ ಅವಳಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದದ್ದು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ರಹಸ್ಯವಲ್ಲ. ತನ್ನ ಎದುರು ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಯಾರನ್ನೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ನಂಬದ ಆ ಪುಟ್ಟ ಮಗು. 

 ***

ಅಗತ್ಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ ಮಿಹಿಕಾ ಅವರ ಮನೆಗೆ ಬಂದಳು. ಅವಳಿಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದ ಕೊಠಡಿಯ ಗೋಡೆಯ ಬಣ್ಣ ಕೇಳಿದಾಗ, “ಮಳೆಯ ನಂತರದ ಆಕಾಶದ ಬಣ್ಣ,” ಎಂದಳು. ಆದಿತ್ಯ ಮೂರು ಬಣ್ಣದ ಡಬ್ಬಿ ತಂದು ಕೊನೆಗೆ ಯಾವುದು ಸರಿಯೆಂದು ಅವಳಿಂದಲೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ. 
ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಮಿಹಿಕಾ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಲಿಲ್ಲ. ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ಚಾಪೆ ಹಾಸಿಕೊಂಡಳು.
“ಇಲ್ಲಿ ಯಾಕೆ?” ಎಂದು ವೈದೇಹಿ ಕೇಳಿದಳು.
“ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿದರೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನೀವು ಇರದಿದ್ದರೆ?”
ವೈದೇಹಿಯ ಎದೆ ಬಿಗಿಯಿತು. ಅವಳು ಕೂಡ ಚಾಪೆಯ ಮೇಲೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಳು. “ನೀನು ಎದ್ದಾಗ ನಾನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು, ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಸ್ನಾನಗೃಹದಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ”
“ಎಲ್ಲ ಅಮ್ಮಂದಿರೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಾ?”
ವೈದೇಹಿ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಲಿಲ್ಲ. “ಕೆಲವರು ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮಿಹಿಕಾ. ಆದರೆ ಅವರು ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರೀತಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.”
“ನನ್ನ ಅಮ್ಮನ ಪ್ರೀತಿ ಎಲ್ಲಿದೆ?”
“ಬಹುಶಃ ನಿನ್ನೊಳಗೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ನಿನ್ನ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ. ಸ್ವಲ್ಪ ನೀನು ಹೇಳುವ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ.”
ಮಿಹಿಕಾ ಅವಳ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಮಲಗಿದಳು. ‘ಅಮ್ಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಅವಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಬೇಕಾಯಿತು. ವೈದೇಹಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯಲಿಲ್ಲ. ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಹೆಸರು ಬರುವ ಮುನ್ನವೇ ಅದರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು.

ಮಿಹಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಬರತೊಡಗಿದಳು. ಮೊದಲಿಗೆ ಇತರ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಮೇಜಿನ ಕೆಳಗೆ ಅಡಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ವೈದೇಹಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆದು ಹೊರಗೆ ತರಲಿಲ್ಲ. ತಾನೂ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಮಳೆಯ ಸದ್ದು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.
“ಒಂದು… ಎರಡು… ಮೂರು…”
“ಮಳೆ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ?”
“ಅದು ನಿಲ್ಲುವವರೆಗೆ.”
“ನೋವು?”
ವೈದೇಹಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೌನವಾದಳು. “ಕೆಲವು ನೋವುಗಳು ಬೇಗ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಅವುಗಳ ಸದ್ದು ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು.”
ಮಿಹಿಕಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವಳ ಭುಜಕ್ಕೆ ಒರಗಿದಳು.

ದಿನಗಳು ಕಳೆದಂತೆ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಹೊಸ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಆದಿತ್ಯ ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಬಂದ ತಕ್ಷಣ ಮಿಹಿಕಾ ಅವನ ಜೇಬು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.
“ಇವತ್ತು ಏನು ತಂದಿದ್ದೀರಿ?”
“ಬಿಲ್.”
“ಅದು ಆಟಕ್ಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.”
“ನನಗೂ ಹಾಗೇ ಅನಿಸುತ್ತದೆ.”
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಹಾಳಾದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಮತ್ತೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ವೈದೇಹಿ ಅಡುಗೆಮನೆಯಿಂದ, “ಇಬ್ಬರೂ ಮನೆ ಬಿಚ್ಚಲು ಆರಂಭಿಸಬೇಡಿ!” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದಳು.
ಆದಿತ್ಯ, “ಇವಳು ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗುತ್ತಾಳೆ,” ಎಂದರೆ,
ಮಿಹಿಕಾ ತಕ್ಷಣ, “ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸುವ ಇಂಜಿನಿಯರ್,” ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಳು.
ಮನೆಯ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮಕ್ಕಳ ನಗು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನೆಲೆಯಾಗತೊಡಗಿತು. ಆದರೂ ಮಿಹಿಕಾಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಾನ್ವಿಗೆ ಸೇರಿದ ಜಾಗ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದಿತ್ತು. ವೈದೇಹಿ ಅದನ್ನು ತುಂಬಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜಾಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಳು.
ಮಿಹಿಕಾ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಕೆಲವೇ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಟಿನ್ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೂ ಅವರಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರವಾಯಿತು. ವೈದೇಹಿ ಅದನ್ನು ಮಗುವಿನ ಕೊಠಡಿಯ ಕಪಾಟಿನಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಟ್ಟಳು. “ಇದು ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮನ ವಸ್ತುಗಳು. ನಿನಗೆ ಯಾವಾಗ ನೋಡಬೇಕೆನಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಆಗ ನೋಡೋಣ,” ಎಂದಳು.
ಮಿಹಿಕಾ ಪ್ರತಿದಿನ ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಕೇಳಿದಳು. “ತೆರೆದರೆ ಅಮ್ಮನ ವಾಸನೆ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿಬಿಡುತ್ತದಾ?”
ವೈದೇಹಿ ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. “ವಾಸನೆ ಬದಲಾಗಬಹುದು ಕಣೇ. ಆದರೆ ನೆನಪುಗಳು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.”
ಮಿಹಿಕಾ ಆ ದಿನವೂ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತೆರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು.

 ***

ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಮಿಹಿಕಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಳು. ಕಮಲಾಳನ್ನು “ದೊಡ್ಡಮ್ಮ”, ಶ್ರೀಧರರನ್ನು “ಕಥೆತಾತ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ವಿನಯನಿಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ವಿಚಿತ್ರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿ ಕಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದಿತ್ಯನ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಳಾದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ತೆರೆದು ನೋಡುವುದು ಅವಳ ಹವ್ಯಾಸ. ವೈದೇಹಿಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ತರಗತಿ ಅವಳ ಪ್ರಿಯ ಜಾಗವಾಯಿತು.
ಒಂದು ಸಂಜೆ ಅವಳು ಹಳೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮರ. ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೊಠಡಿಗಳು. ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಮುಖವಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆ. 
“ಈ ಮಹಿಳೆಗೆ ಮುಖ ಯಾಕಿಲ್ಲ ಮಿಹಿಕಾ?” ಎಂದು ವೈದೇಹಿ ಕೇಳಿದಳು. 
“ಅಮ್ಮ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೂ ಮುಖ ಇರಲಿಲ್ಲ.” 
“ಯಾಕೆ?”
“ಯಾರಾದರೂ ಆಗಬಹುದು ಅಂತ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.” 
ವೈದೇಹಿ ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನೋಡಿದಳು.

ಆ ರಾತ್ರಿ ಮಿಹಿಕಾ ತನ್ನ ಕಪಾಟಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಟಿನ್ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದಳು. “ಅಮ್ಮಾ…” 
ವೈದೇಹಿ ತಿರುಗಿದಳು.
“ನನಗೆ ಈಗ ಇದನ್ನು ತೆರೆಯಬೇಕು.”
ವೈದೇಹಿ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಕರೆದಳು. ಮೂವರೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತರು. 
ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೀರೆಗಳು, ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳು, ಹಳೆಯ ಮೊಬೈಲ್, ಒಂದು ಡೈರಿ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿದ ನೀಲಿ ಹೂವಿತ್ತು. ಆ ಹೂವು ಒಣಗಿ ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ವೈದೇಹಿಯ ಹೃದಯ ಜೋರಾಗಿ ಬಡಿತವಾಯಿತು. ತನ್ನ ಕಾಲೇಜಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕದ ನಡುವೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಹೂವಿನಂತೆಯೇ ಅದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಹೂವುಗಳು ಎಷ್ಟೋ ನೆನಪುಗಳಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಅವಳು ಅದನ್ನು ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಬಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಮರಳಿ ಇಟ್ಟಳು.
ಮಿಹಿಕಾ ತಾಯಿಯ ಸೀರೆಯೊಂದನ್ನು ಮುಖದ ಬಳಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. “ಸ್ವಲ್ಪ ಅಮ್ಮನ ಹಾಗೆ ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತಿದೆ,” ಎಂದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. 
ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ಡೈರಿಯ ಮೊದಲ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು: ‘ಮಿಹಿಕಾಳಿಗೆ—ನೀನು ದೊಡ್ಡವಳಾದಾಗ ಓದಲು.’
ಮಿಹಿಕಾ ಡೈರಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದಳು. “ನಾನು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡವಳಾಗಿಲ್ಲ.”
“ಹಾಗಾದರೆ ಇದನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಇಡೋಣ,” ಎಂದ ವೈದೇಹಿ.

 ***

ಹಳೆಯ ಮೊಬೈಲ್ ಮಾತ್ರ ಮಿಹಿಕಾಳ ಕುತೂಹಲ ಕೆರಳಿಸಿತು. “ಇದರಲ್ಲಿ ಅಮ್ಮನ ಧ್ವನಿ ಇರಬಹುದಾ?”
ಆದಿತ್ಯ ಅದನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ. ಹಳೆಯ ಮೊಬೈಲ್ ಚಾಲನೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ.ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ತಜ್ಞರ ನೆರವಿನಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಿಹಿಕಾಳ ಬಾಲ್ಯದ ನಗು, ಹಾಡು, ಸಾನ್ವಿ ಹೇಳಿದ ಪುಟ್ಟ ಕಥೆಗಳ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಗಳಿದ್ದವು. ಮಿಹಿಕಾ ಅವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು.
ಒಂದು ಸಂಜೆ ಕಡತಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಆದಿತ್ಯನಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರ ಹೆಸರೊಂದು ಕಾಣಿಸಿತು. ಕೊನೆಯ ಕಡತದ ಹೆಸರು—“ದೇಹೀಗೆ”.
“ವೈದೇಹಿ, ಇದು ನಿನಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹೆಸರಿನಂತಿದೆ,” ಎಂದ.
ವೈದೇಹಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ‘ದೇಹೀ.’ ಅದು ಅವಳ ಬಾಲ್ಯದ ಆತ್ಮೀಯರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಸರು. ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಯಾರೂ ಹಾಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. “ಬಹುಶಃ ಬೇರೆಯವರಿಗಿರಬಹುದು,” ಎಂದಳು. 
ಆದರೆ ಅವಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ವೈದೇಹಿಯ ಬೆರಳು ನಡುಗಿತು. ಮಿಹಿಕಾ ಅವಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಳು. ಆದಿತ್ಯ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಚಾಲನೆ ಮಾಡಿದ. ಮೊದಲು ಕೆಲವು ಕ್ಷಣ ಮೌನ. ನಂತರ ಮೃದುವಾದ ಮಹಿಳಾ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿತು.
“ದೇಹೀ…"
ವೈದೇಹಿಯ ಹೃದಯ ಒಮ್ಮೆ ಬಲವಾಗಿ ಬಡಿದಂತಾಯಿತು.
"ಈ ಧ್ವನಿ ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ನಿನ್ನವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆಯೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ನನ್ನನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಬೇಕಾಗಬಹುದು."
ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆಯಾಸದ ನಡುವೆಯೂ ಏನೋ ಪರಿಚಿತತೆ ಇತ್ತು.
"ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಳೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಸಂಜೆ, ನಗರದ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಳುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿದ್ದೆ. ಶಿಕ್ಷಕ ತರಬೇತಿಯ ಶುಲ್ಕ ಕಟ್ಟಲಾಗದೆ ಊರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಹೊರಟಿದ್ದೆ. ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನನಗಾಗಿ ಯಾವ ದಾರಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ.
“ನೀನು ನನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕಾರಣ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ನಾವು ಅಪರಿಚಿತರು. ಆದರೂ ನನ್ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ನಿನ್ನ ಬ್ಯಾಗಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಂದಾಗ ನಾನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದೆ. ಆಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕಿಯಾಗಿ ಬರಲು ಹೇಳಿದ್ದೆ. ‘ಸಹಾಯ ಬೇಡ, ಕೆಲಸ ಮಾಡು; ನಿನ್ನ ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತಾಗ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಜಾಗ ಮಾಡು,’ ಎಂದಿದ್ದೆ.
ವೈದೇಹಿ ಬೆಚ್ಚಿದಳು. ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ದೃಶ್ಯವೊಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗತೊಡಗಿತು. ಮಳೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಚೀಲ ಹಿಡಿದು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಯುವತಿ. ಮರುದಿನ ಸಹಜ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ ಅದೇ ಹುಡುಗಿ. ಆರು ತಿಂಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾ, ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಾ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಬಿಡುವಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶಿಕ್ಷಕ ತರಬೇತಿಯ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಹೆಸರು…
“ಸಾನ್ವಿ…” ಎಂದು ವೈದೇಹಿ ಪಿಸುಗುಟ್ಟಿದಳು.
ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. - “ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಆರು ತಿಂಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ. ನೀನು ನನಗೆ ಕೇವಲ ಸಂಬಳ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆ. ನಂತರ ದೂರದ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯ ಕೆಲಸ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಹೊರಡುವ ದಿನ ನಿನಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಧನ್ಯವಾದ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುತ್ತೇನೆಂದುಕೊಂಡೆ. ಆದರೆ ಜೀವನ ಯಾವಾಗಲೂ ನಾವು ಬರೆದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೊಸ ಊರು, ಹೊಸ ಕೆಲಸ, ಮದುವೆ, ನಂತರ ಮಿಹಿಕಾ…
“ಮಿಹಿಕಾ ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಅವಳ ತಂದೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ. ಆಮೇಲೆ ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಿನವೂ ನನಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಯಿತು. ಅನಾರೋಗ್ಯ ಆರಂಭವಾದಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಬೇಕೆನಿಸಿತು. ನಿನ್ನ ಕೇಂದ್ರ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು. ನಿನ್ನ ಚಿತ್ರ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿತ್ತು. ನೀನು ಮಕ್ಕಳ ನಡುವೆ ನಗುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದೆ. ಒಮ್ಮೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಹೊರಟಿದ್ದೆ ಕೂಡ. ಆದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಬದುಕಿಗೆ ನನ್ನ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬಾರದೆಂದುಕೊಂಡೆ. ಈಗ ಯೋಚಿಸಿದರೆ, ಬಹುಶಃ ನಾನು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದೆನೋ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹಾಯ ಕೇಳುವುದು ದುರ್ಬಲತೆ ಅಲ್ಲವೆಂದು ನನಗೆ ಕಲಿಸಿದವಳ ಬಳಿಯೇ ಸಹಾಯ ಕೇಳಲು ನಾನು ಹೆದರಿದೆ.”
ವೈದೇಹಿಯ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿತು. ಸಾನ್ವಿಯ ಮುಖ ಈಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಯುವತಿ. ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳೆಂದರೆ, ವೈದೇಹಿ ತಮಾಷೆಗೆ ಅವಳನ್ನು ‘ನಮ್ಮ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ರಾಣಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ಒಂದು ದಿನ ಸಾನ್ವಿ ಕೇಳಿದ್ದಳು, “ಮೇಡಂ, ನೀವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇಷ್ಟು ಧೈರ್ಯ ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತೀರಿ?”
ಅದಕ್ಕೆ ವೈದೇಹಿ ನಗುತ್ತ, “ನನಗೂ ಯಾರಾದರೂ ಹೇಳಬೇಕಾದ ದಿನಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಕಣೇ,” ಎಂದಿದ್ದಳು. ಆ ನೆನಪು ಅವಳೊಳಗೆ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹಾದುಹೋಯಿತು.
ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಸಾನ್ವಿ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದಳು
“ಮಿಹಿಕಾ ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಹೆದರುತ್ತಾಳೆ. ನಾನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾದ ದಿನವೂ ಮಳೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವಳು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನಾನು ಅವಳಿಗೆ ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ —‘ಈ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಒಬ್ಬಳೇ ಅಲ್ಲ.’ ಅವಳಿಗೆ ಶಾಲೆ ಬಿಡಿಸಲು ಹೇಳಿದಾಗ, ನೀನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸಿದ್ದ ಶಾಲೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೆನಪಿನಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ತೋರಿಸಿದೆ. ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೀನು ಒಮ್ಮೆ ಸಹಾಯಕಿಯರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿ, ‘ಯಾವ ಮಗುವಿಗೂ ಹೆದರಿಕೆ ಇಲ್ಲದ ಶಾಲೆ ಕಟ್ಟಬೇಕು’ ಎಂದಿದ್ದೆ. “ಆ ಮಾತು ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ಇಷ್ಟವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಮಗಳಿಗೂ ಆ ಶಾಲೆಯ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅವಳು ಅದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಿಡಿಸುತ್ತಾಳೆ.
“ಆ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಮುಖವಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಯಾಕೆ ಬಿಡಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅವಳು ಕೇಳಿದಾಗ, ‘ಅಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಇರಬಹುದು. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಆಶ್ರಯ ಬೇಕಾದರೆ ಆ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಜಾಗವಿದೆ,’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ.”
ಮಿಹಿಕಾ ವೈದೇಹಿಯತ್ತ ನೋಡಿದಳು. "ಅಮ್ಮ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶಾಲೆ ನಿಮ್ಮದೇನಾ?”
ವೈದೇಹಿ ಉತ್ತರಿಸುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ.
ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
“ದೇಹೀ…ನನ್ನ ಆರೋಗ್ಯ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಹದಗೆಡುತ್ತಿದೆ. ಮಿಹಿಕಾಳ ಮುಂದಿನ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಭಯವಿದೆ. ಅವಳಿಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಒಳ್ಳೆಯವರು ಸಿಗಲಿ ಎಂದು ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುವ ಹಕ್ಕು ನನಗಿಲ್ಲ. ತಾಯ್ತನವನ್ನು ಯಾರ ಮೇಲೂ ಹೇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಎಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದರೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರಲಿ. ಅವಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವವರು ಅವಳಿಗೆ ಸಿಗಲಿ. ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಅವಳ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಂದರೆ…ನೀನು ಒಮ್ಮೆ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅವಳಿಗೂ ಕೊಡುವೆಯೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ ನನಗಿದೆ. ನನ್ನನ್ನು ಜನ್ಮಕೊಟ್ಟವರು ಈ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಂದರು. ಆದರೆ ನಾನು ಬದುಕನ್ನು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ನಂಬುವಂತೆ ಮಾಡಿದವಳು ನೀನು.  ದೇಹೀ, ನಿನ್ನ ನಗುವಿನ ಹಿಂದೆ ಎಷ್ಟು ಆಯಾಸವಿದೆ ಎಂದು ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೆ. ಒಂದು ದಿನ ನಿನಗೂ ‘ನೀನು ಒಬ್ಬಳೇ ಅಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಆ ದಿನ ಈ ಮಾತು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಲಿ…ನೀನು ಒಮ್ಮೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತು ನೆನಪಿದೆಯಾ? ಒಳ್ಳೆಯತನಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಫಲ ಕೇಳಬೇಡ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನವರಿಗೆ ತಲುಪಿಸು ಎಂದು. ನಾನು ನನ್ನ ಮಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಕಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದೇನೆ. ದೇಹೀ… ಈ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಒಬ್ಬಳೇ ಅಲ್ಲ.”
ಧ್ವನಿ ನಿಂತಿತು.

ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಯ ಸದ್ದು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯಿತು. ವೈದೇಹಿ ವೈದೇಹಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಅವಳೊಳಗೆ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಧ್ವನಿಯ ರಹಸ್ಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿತು.
ಆ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ. ಸಾನ್ವಿಯ ಕಣ್ಣೀರು. ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಆರು ತಿಂಗಳು. ವಿದಾಯ ಹೇಳುವಾಗ ಸಾನ್ವಿ ನೀಡಿದ್ದ ನೀಲಿ ಹೂವು. 
“ಮೇಡಂ, ಇದನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಇಡಿ. ನನ್ನನ್ನು ಮರೆಯಬೇಡಿ,” ಎಂದಿದ್ದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಆ ಹೂವನ್ನು ಕೆಲವು ದಿನ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ನಂತರ ಮನೆ ಬದಲಿಸುವಾಗ ಅದು ಎಲ್ಲೋ ಕಳೆದುಹೋಗಿತ್ತು.
ಆದರೆ ಸಾನ್ವಿ ತನ್ನ ಬಳಿಯೂ ಅಂಥದ್ದೇ ಹೂವೊಂದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ವೈದೇಹಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ಒಣಗಿದ ನೀಲಿ ಹೂವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಳು. ಅದು ಈಗ ಕೇವಲ ಹೂವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಆರಂಭವಾದ ಪರಿಚಯದ ಮೌನ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವಳೊಳಗೆ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮೂಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವೂ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಯಿತು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆ ಮಾತು ತನ್ನ ಹಳೆಯ ದಿನಗಳ ಮುಗ್ಧ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದು ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೇವರು ತನಗೆ ಧೈರ್ಯ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಈಗ ತನ್ನದೇ ಮಾತು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿ ಬೇರುಬಿಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು.
ತಾನು ಒಮ್ಮೆ ಸಾನ್ವಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತು, ಸಾನ್ವಿಯ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು, ಮಿಹಿಕಾಳ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು, ಈಗ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು. 

“ಅಮ್ಮಾ…” ಮಿಹಿಕಾ ಅವಳ ಕೈ ಮುಟ್ಟಿದಳು. “ನೀವು ಯಾಕೆ ಅಳುತ್ತಿಲ್ಲ?” 
ವೈದೇಹಿ ಅವಳನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಆಗ ಕಣ್ಣೀರು ಒಡೆದುಬಂತು. ““ನಾನು ಇಷ್ಟು ವರ್ಷ ನನಗೆ ಯಾರೋ ಧೈರ್ಯ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ ಮಿಹಿಕಾ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮ ನನ್ನದೇ ಮಾತನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ನನಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾಳೆ.”
“ಅಮ್ಮಗೆ ನೀವು ಗೊತ್ತಿತ್ತಾ?”
“ಹೌದು. ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಅವಳು ಎಷ್ಟು ಧೈರ್ಯವಂತೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಈಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿದೆ.”
“ಹಾಗಾದರೆ ನನಗೆ ಇಬ್ಬರು ಅಮ್ಮಂದಿರಾ?”
ವೈದೇಹಿ ಅವಳ ಮುಖವನ್ನು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಳು. “ಹೌದು ಮಿಹಿಕಾ. ನಿಂಗೆ ಜನ್ಮಕೊಟ್ಟ ಅಮ್ಮ ನಿನ್ನ ಬದುಕಿನ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ. ನಿನ್ನ ಜೊತೆ ಮುಂದಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲು ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ. ನೀನು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಸಬಹುದು.”
“ಒಬ್ಬರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಸಿದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಬೇಸರವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾ?”
“ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಭಾಗಿಸಿದರೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಕಣೇ. ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತದೆ.”
ಮಿಹಿಕಾ ವೈದೇಹಿಯ ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸಿದಳು. “ಆಗ ನೀವು ಮತ್ತೆ ದುಃಖವಾದರೆ ನಾನು ಅಮ್ಮ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.”
“ಏನು ಹೇಳುತ್ತೀಯ?”
ಮಗು ಅವಳ ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಬಂದು ಪಿಸುಗುಟ್ಟಿತು. “ದೇಹೀ… ಈ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದೇನೆ.”
ಆದಿತ್ಯ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿ ಕಣ್ಣೀರು ಮರೆಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಮಿಹಿಕಾ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, “ಅಪ್ಪಾ, ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮಳೆ ಬಂತಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
“ಹೌದು. ನಮ್ಮ ಮನೆಯೊಳಗೂ ಮಳೆ ಬರುತ್ತದೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ,” ಎಂದ.
“ಛತ್ರಿ ತರಲಾ?”
ಮೂರೂ ಜನ ನಗುತ್ತಲೇ ಅತ್ತರು.

 ***

ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಸಹಜ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರದ ಹೊಸ ಕಟ್ಟಡ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಾಯಿತು. ವೈದೇಹಿ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸಿದ್ದ ಚಿತ್ರದಂತೆಯೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರವಿತ್ತು. ಒಂದು ಕಡೆ ಪಾಠದ ಕೊಠಡಿಗಳು, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕಲಾ ವಿಭಾಗ, ಮೂರನೆಯ ಕಡೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರ. ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಕಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆಸನ ಮಾಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಸಾಲು ಕೆತ್ತಲಾಗಿತ್ತು:
‘ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಅಪೂರ್ಣರಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳುತ್ತಿರುವವರು.’
ವೈದೇಹಿ ಕೇಂದ್ರದ ಒಂದು ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ “ಸಾನ್ವಿ ಆಶ್ರಯ” ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟಳು. ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಓದು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಅದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಸಹಾಯ ಪಡೆಯುವವರು ನಾಚಿಕೆಪಡಬಾರದು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ದಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲಿಲ್ಲ; ‘ಮುಂದಿನ ಕೈ’ ಯೋಜನೆ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟಳು. ನೆರವು ಪಡೆದವರು ತಮ್ಮ ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ನಂತರ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ನೆರವಾಗಬೇಕು—ಅಷ್ಟೇ ಅದರ ಆಶಯ.
ಉದ್ಘಾಟನೆಯ ದಿನ ಮಳೆ ಬಂತು. ಅತಿಥಿಗಳು ಮರದ ಕೆಳಗಿಂದ ಸಭಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಓಡಿದರು. ಮಿಹಿಕಾ ಮಾತ್ರ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕೈ ಚಾಚಿದಳು.
“ಹೆದರಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾ?” ಎಂದು ಆದಿತ್ಯ ಕೇಳಿದ.
ಮಿಹಿಕಾ ಆಕಾಶದತ್ತ ನೋಡಿದಳು.“ಸ್ವಲ್ಪ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ನಾನು ಒಬ್ಬಳೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.”
ವೈದೇಹಿ ಅವಳ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ನಿಂತಳು. ಮಳೆ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನೆನೆಸಿತು.
ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದ್ದ ಅದೇ ಮಳೆ, ಇಂದು ಅವಳ ಮಗಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಗುವನ್ನು ಅರಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಗಿದ ನಂತರ ವೈದೇಹಿ ಒಬ್ಬಳೇ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತಳು. ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬರೆದಿದ್ದ ಎರಡು ಪತ್ರಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಸುಡಬೇಕೆಂದು ಒಮ್ಮೆ ಯೋಚಿಸಿದ್ದಳು. ನಂತರ ಹರಿಯುವ ನೀರಿಗೆ ಬಿಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದಳು. ಈಗ ಅವನ್ನು ಮಿಹಿಕಾಳ ತಾಯಿಯ ಡೈರಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಇಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಳು.
ಆದಿತ್ಯ ಬಂದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ. “ಇನ್ನೂ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತೀಯಾ?”
“ಪ್ರತಿದಿನ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ದಿನ.”
“ಮಿಹಿಕಾ ಬಂದ ಮೇಲೆ ನೋವು ಹೋಗಿದೆಯಾ?”
ವೈದೇಹಿ ತಲೆ ಆಡಿಸಿದಳು. “ನೋವಿನ ರೂಪ ಬದಲಾಗಿದೆ ಆದಿತ್ಯ. ಆದರೆ ಒಂದು ಮಗು ಮತ್ತೊಂದು ಮಗುವಿನ ಸ್ಥಾನ ತುಂಬುವುದಿಲ್ಲ. ಮಿಹಿಕಾ ನನ್ನ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ. ಅವಳು ತನ್ನದೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದವಳು. ನನ್ನೊಳಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಆ ಎರಡು ಜೀವಗಳು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ನೆನಪು ಬೇರೆ. ಮಿಹಿಕಾಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಬೇರೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು.”
“ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟು ಜಾಗ ಹೇಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ?”
ವೈದೇಹಿ ಅವನತ್ತ ನೋಡಿದಳು. “ನೋವು ಬಂದಾಗ ಅದು ಒಡೆಯುತ್ತದೆ ಅಲ್ವಾ? ಒಡೆದ ಬಿರುಕುಗಳ ನಡುವೆ ಹೊಸ ಜಾಗ ಸಿಗಬಹುದು.”
ಆದಿತ್ಯ ಅವಳ ಕೈ ಹಿಡಿದ. “ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೌನ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ಈಗ ಎಷ್ಟು ಅಂಕ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ?”
“ಪಾಸ್ ಆಗಿದ್ದೀಯ. ಆದರೆ ಜೀವಮಾನಪೂರ್ತಿ ಮರುಪರೀಕ್ಷೆ ಇದೆ.”
“ಅದು ಅನ್ಯಾಯ.”
“ಮದುವೆಯ ನಿಯಮಾವಳಿಯನ್ನು ಓದದೆ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ್ದು ನಿಮ್ಮ ತಪ್ಪು.”
ಇಬ್ಬರೂ ನಕ್ಕರು.

ದೂರದಲ್ಲಿ ಮಿಹಿಕಾ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ನಿಂತು ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಹೊಸ ಚಿತ್ರವೊಂದನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ್ದಳು. ದೊಡ್ಡ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಈ ಬಾರಿ ಮುಖವಿಲ್ಲದ ಒಬ್ಬಳೇ ಮಹಿಳೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮೂವರು ಕೈ ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದರು. ಮೇಲಿನ ಮೋಡದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಹಿಳೆಯ ಮುಖ ಮೃದುವಾಗಿ ಮೂಡಿತ್ತು. ಚಿತ್ರದ ಕೆಳಗೆ ಮಿಹಿಕಾ ತನ್ನ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಳು:
‘ಹೋದವರು ಆಕಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದವರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಛತ್ರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.’
ವೈದೇಹಿ ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವಳ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತೆ ತುಂಬಿತು. ಈ ಬಾರಿ ಅವಳು ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲಿಲ್ಲ.

 ***

ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳ ನಂತರ ‘ಮುಂದಿನ ಕೈ’ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದ ರೇವತಿ ಎಂಬ ಯುವತಿ ವೈದೇಹಿಯ ಕೊಠಡಿಗೆ ಬಂದಳು.  ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಂಬಳದ ಲಕೋಟೆಯಿತ್ತು. “ಮೇಡಂ, ನೀವು ಕೊಟ್ಟ ಸಹಾಯದ ಹಣವನ್ನು ಮರಳಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ,” ಎಂದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಲಕೋಟೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದಳು. “ನನಗೆ ಮರಳಿಸಬೇಡ. ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದ ದಿನ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳಿಗೆ ಒಂದು ಅವಕಾಶ ಕೊಡು.”
ರೇವತಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೌನವಾಗಿದ್ದಳು. ನಂತರ ಹೊರಗೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಹದಿನಾರರ ಹರೆಯದ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದಳು. “ಇವಳು ಕಾವ್ಯಾ. ತಂದೆ ಇಲ್ಲ. ಮನೆಯವರು ಓದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಹೊರಟಿದ್ದಾರೆ. ನನ್ನ ಮೊದಲ ಸಂಬಳದಿಂದ ಇವಳ ಪುಸ್ತಕದ ಖರ್ಚು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಇವಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಲಿಯಲು ಜಾಗ ಕೊಡುತ್ತೀರಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಉತ್ತರಿಸುವ ಮುನ್ನವೇ ಮಿಹಿಕಾ, “ಜಾಗ ಯಾಕಿಲ್ಲ? ನಮ್ಮ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಇನ್ನೂ ತುಂಬಾ ನೆರಳಿದೆ!” ಎಂದಳು.
ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದವರೆಲ್ಲ ನಕ್ಕರು.
ವೈದೇಹಿ ಮಾತ್ರ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದಳು.
ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ತಾನು ಸಾನ್ವಿಗೆ ಚಾಚಿದ್ದ ಕೈ, ಇಂದು ರೇವತಿಯಿಂದ ಕಾವ್ಯಾಳ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವಳು ರೇವತಿಯತ್ತ ನೋಡಿದಳು. “ನೀನು ಇಂದು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಹಣಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು.”
“ಏನು ಮೇಡಂ?”
“ನಾನು ಆರಂಭಿಸಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೀನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯಲ್ಲ… ಅದೇ.”
ರೇವತಿ ನಕ್ಕಳು.
ಮಿಹಿಕಾ ಕಾವ್ಯಾಳ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಹೊರಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದಳು. “ಬಾ, ಮೊದಲು ನಮ್ಮ ಮರ ತೋರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರೆ ಯಾರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಓಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ.”
ವೈದೇಹಿ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ನಿಂತು ನೋಡಿದಳು. ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಇಬ್ಬರು ಹುಡುಗಿಯರು ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಒಬ್ಬಳು ತನ್ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ವೈದೇಹಿಗೆ ಹಳೆಯ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ ನೆನಪಾಯಿತು. ಅಂದೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಿತ್ತು. ಒಬ್ಬಳು ಅಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೇಳಿದ್ದಳು. ಕೆಲವು ಕಥೆಗಳು ಬಹುಶಃ ದೊಡ್ಡ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, “ಏನಾಯಿತು?” ಎಂದು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ.

 ***

ಆ ರಾತ್ರಿ ಮಳೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಿಂತಿತು. ಮರದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಒಂದೊಂದೇ ಹನಿ ಜಾರುತ್ತಿತ್ತು. ವೈದೇಹಿ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಲು ಎದ್ದಾಗ ಮಿಹಿಕಾ ಓಡಿ ಬಂದು ಅವಳ ಕೈ ಹಿಡಿದಳು. ಆದಿತ್ಯ ಮತ್ತೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ. ಮೂವರೂ ಒಳಗೆ ನಡೆಯುವಾಗ ಆಕಾಶದ ಮೋಡದ ನಡುವೆ ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರ ಕಾಣಿಸಿತು. 
ಮಿಹಿಕಾ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸಿ, “ಅದು ನನ್ನ ಮೊದಲ ಅಮ್ಮನಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ನಗಿದಳು. “ಬಹುಶಃ ಅವಳೂ ಇರಬಹುದು. ಇನ್ನೂ ನಮ್ಮನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಪ್ರೀತಿಸುವ ಎಲ್ಲರೂ ಇರಬಹುದು.”
“ಆಗ ನಾವು ಅವರಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು?”
ವೈದೇಹಿ ಮಗಳ ಕೈಯನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದಳು. “ನೀವು ಕೊಟ್ಟ ಬೆಳಕು ನಮ್ಮವರೆಗೆ ತಲುಪಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳೋಣ.”
ಮಿಹಿಕಾ ಆಕಾಶದತ್ತ ಕೈ ಬೀಸಿದಳು. ನಂತರ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ವೈದೇಹಿಯತ್ತ ತಿರುಗಿದಳು. “ಅಮ್ಮಾ, ನಾಳೆ ಮಳೆ ಬಂದರೆ?”
“ಏನಾಯಿತು?”
“ನಾವು ಛತ್ರಿ ಹಿಡಿದು ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗೋಣವಾ?”
“ಹೋಗೋಣ.”
“ಕಾವ್ಯಾಳಿಗೂ ಒಂದು ಛತ್ರಿ ಬೇಕು.”
ಆದಿತ್ಯ ನಕ್ಕ. “ನಾಳೆ ಅವಳಿಗೂ ತರುತ್ತೇನೆ.”
ಮಿಹಿಕಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಓಡಿದಳು. 
ವೈದೇಹಿ ಮಾತ್ರ ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಂತಳು.ಮಳೆಯಿಂದ ತೊಳೆದ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಬೀದಿದೀಪದ ಬೆಳಕು ಬೆಳ್ಳಿಯ ದಾರಿಯಂತೆ ಹರಡಿತ್ತು. ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದ ಸೀಮೆಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪ ನೆನಪಾಯಿತು. ಆ ದೀಪದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತು ಕನಸು ಕಂಡ ಪುಟ್ಟ ಹುಡುಗಿ. ತಂದೆಯ ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮೊದಲ ಸಂಬಳ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದ ಮಗಳು. ಗಂಡನ ಸೋಲಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಹೆಂಡತಿ. ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಶಾಲೆ ಕಟ್ಟಿದ ಶಿಕ್ಷಕಿ. ತನ್ನೊಳಗೆ ಮೂಡಿದ ಎರಡು ಪುಟ್ಟ ಜೀವಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಾಯಿ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತಾಯಿಯ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬಂದ ಮಗುವಿಗೆ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗಕೊಟ್ಟ ಮಹಿಳೆ. ಅವಳ ಬದುಕಿನ ಯಾವ ಭಾಗವೂ ಅಳಿದುಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಇಂದಿನ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು.
ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವಳ ನಗು ತನ್ನ ನೋವನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವ ಪರದೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈಗಲೂ ಅವಳ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನೋವಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲು ನಗಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನಗುವಿನ ಜೊತೆಗೆ ಅಳುವುದಕ್ಕೂ, ದುಃಖದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂತೋಷಪಡುವುದಕ್ಕೂ ಅವಳು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜಾಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು. 
ಒಳಗಿನಿಂದ ಮಿಹಿಕಾಳ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿತು. “ಅಮ್ಮಾ… ಬೇಗ ಬನ್ನಿ! ಅಪ್ಪ ಮತ್ತೆ ಸಕ್ಕರೆ ಹಾಕಿ ಸಾರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ!”
ವೈದೇಹಿ ಜೋರಾಗಿ ನಕ್ಕಳು. “ಆದಿತ್ಯ! ಈ ಸಲ ಉಪ್ಪಿನ ಡಬ್ಬಿ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಮೊದಲು ನೋಡಿ!”
“ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ!” ಎಂದು ಒಳಗಿನಿಂದ ಆದಿತ್ಯನ ಉತ್ತರ ಬಂತು. 
“ಅದಕ್ಕೇ ಭಯವಾಗುತ್ತಿದೆ!” ಎಂದಳು ವೈದೇಹಿ. 
ಮನೆಯೊಳಗೆ ನಗು ಹರಡಿತು. ಅವಳು ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿ ಒಳಗೆ ನಡೆದಳು. ಹೊರಗೆ ಮಳೆ ನಿಂತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಮರದ ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಹನಿಗಳು ಇನ್ನೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಒಂದು ಹನಿ ಬಿದ್ದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಹನಿ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ಕೈ ಚಾಚಿದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಕೈ ಚಾಚಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ವೈದೇಹಿಯ ಕಥೆ ಅಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಮಿಹಿಕಾಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪುಟ ತೆರೆದಿತ್ತು.

***