ಶನಿವಾರ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 31, 2026

ಮಕ್ಕಳ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ನಿಷೇಧ ಪರಿಹಾರವೇ?

 

In response to this news:
🚫 *9ನೇ ತರಗತಿವರೆಗೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ಬಂದ್?*
⚡ *ಖಾಸಗಿ ಕೋಚಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ಬಿಗ್ ಶಾಕ್!*
 
 ***
 

ಶಿಕ್ಷಣದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡ ಬೇಡ... ಆದರೆ ಕಲಿಕೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಸರೆಯನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ!

✍🏻 ದೀಪಲಕ್ಷ್ಮಿ ಭಟ್, ಮಂಗಳೂರು

ಒಂದು ಮಗು ಶಾಲೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಿರಾಸೆ, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಆತಂಕ. ಅಂದು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರು ವಿವರಿಸಿದ ಗಣಿತದ ಪಾಠ ಅದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ. ಉಳಿದ ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲ ಉತ್ತರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ತಾನು ಮಾತ್ರ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಕೀಳರಿಮೆ ಆ ಪುಟ್ಟ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿದೆ.

ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ಅಮ್ಮನ ಬಳಿ ಕೇಳುತ್ತದೆ.

“ಅಮ್ಮಾ, ನನಗೆ ಗಣಿತ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಟೀಚರ್ ಹೇಳುವಾಗ ಅರ್ಥವಾದ ಹಾಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾನೇ ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಲು ಹೋದರೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಿಕೊಡುತ್ತಾರಾ?”

ತಾಯಿ ಮಗುವಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಅವಳಿಗೂ ಇಂದಿನ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ತಂದೆ ಕೆಲಸದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಮನೆಗೆ ಬರುವುದೇ ತಡವಾಗಿ.

ಮಗುವಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಪರಿಹಾರ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಪೋಷಕರು ಸಮೀಪದ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರು ಮಗುವಿಗೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪಾಠ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಬೈಯದೆ, ಎಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಕಲಿಕೆಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಗುವಿನ ಭಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ನಿನ್ನೆ ಗಣಿತದ ಪುಸ್ತಕ ತೆರೆದರೆ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದ ಮಗು ಇಂದು ಅದೇ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಓದುತ್ತದೆ.

ಇಂತಹ ಮಗುವಿಗೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ಎನ್ನುವುದು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡವೇ? ಅಥವಾ ಆ ಮಗುವಿನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಮರಳಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಆಸರೆಯೇ?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮುಂದೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಖಾಸಗಿ ಟ್ಯೂಷನ್ ಹಾಗೂ ಕೋಚಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ *‘ಕರ್ನಾಟಕ ಟ್ಯುಟೋರಿಯಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಷನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕೋಚಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್ಸ್ (ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ನಿಯಮಗಳು–2026’*ರ ಕರಡನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಸುರಕ್ಷತೆ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡ ಹಾಗೂ ಕೋಚಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿನ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಆಶಯ ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯ ಹಿಂದಿದೆ.

ಈ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸ್ವಾಗತಿಸಬೇಕು.

ಆದರೆ 15 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕೋಚಿಂಗ್ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ, ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕುರಿತು ಗಂಭೀರ ಚರ್ಚೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ಏಕೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಲಿಕೆಯ ನೆರವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುವಂತಾಗಬಾರದು.

ಕೋಚಿಂಗ್ ಒಂದು ಸೇವೆ; ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನೂ ಒಂದೇ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ತೂಗುವುದು ಸರಿಯೇ?

ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ನಾವು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿಯೊಂದಿದೆ.

ಕೋಚಿಂಗ್ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ವ್ಯಾಪಾರವಲ್ಲ. ಸರಿಯಾದ ಉದ್ದೇಶ, ಸೂಕ್ತ ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಡೆಸಿದರೆ, ಅದು ಮಗುವಿನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆ ತರಬಲ್ಲ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೇವೆ.

ಇಂದು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಉದ್ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ತೀವ್ರ ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ರ್ಯಾಂಕ್, ಅಂಕ ಹಾಗೂ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರಂತರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅನಗತ್ಯ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.

ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರವೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆಯೇ?

ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿತ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಡುವ, ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗಮನ ನೀಡುವ ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಬೆಳೆಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.

ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಕೋಚಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದ ಬೋಧನೆಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅವರ ಕಲಿಕೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು, ಸಂವಹನ ಕೌಶಲ್ಯ, ಶಿಸ್ತು, ಸಮಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಮತೋಲನ ಹಾಗೂ ಒಟ್ಟಾರೆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.

ಒಂದು ಮಗು ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂದರೆ ಅದರ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಕಡಿಮೆ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಕಲಿಸುವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾತ್ರ.

ಒಂದು ಮಗು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಅದರೊಳಗೆ ಉತ್ತರ ಗೊತ್ತಿದ್ದರೂ ಹೇಳಲು ಧೈರ್ಯವಿಲ್ಲದಿರಬಹುದು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಗು ಪದೇಪದೇ ತಪ್ಪು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಗದರಿಕೆಯಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ತಾಳ್ಮೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರಬಹುದು.

ಇಂತಹ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೇವಲ ‘ಕೋಚಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಎಷ್ಟು ಸಮಂಜಸ?

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ನೀಡುವ ತೀವ್ರ ತರಬೇತಿ, ಶಾಲಾ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಟ್ಯೂಷನ್ ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ — ಇವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ, ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೀಗಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೊದಲು ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ!

ಒಂದು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಅಥವಾ ನಲವತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿದ್ದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರ ಕಲಿಕೆಯ ವೇಗ, ಆಸಕ್ತಿ, ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹಾಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೆಲವರು ಶಿಕ್ಷಕರು ವಿವರಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಬಾರಿ ವಿವರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರಿಗೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು, ದೃಶ್ಯಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಅಗತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದು ಮಕ್ಕಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕೊರತೆಯಲ್ಲ. ಕಲಿಕೆಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆ.

ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರು ಎಷ್ಟೇ ಸಮರ್ಪಣಾಭಾವದಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೂ ನಿಗದಿತ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೂ ಅವರ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ ನೀಡುವುದು ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಬಹುದು.

ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಕೇಳಬೇಕಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೆಂದರೆ,

ಮಗುವಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕಲಿಕೆಯ ನೆರವು ಬೇಕಾಗದಷ್ಟು ನಮ್ಮ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಂದು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆಯೇ?

ಹೌದು ಎಂದಾದರೆ, ಇಷ್ಟೊಂದು ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪೂರಕ ಬೋಧನೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಏಕೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ?

ಇಲ್ಲ ಎಂದಾದರೆ, ಆ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಪರ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸದೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಎಷ್ಟು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ?

ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲಿಯಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅವರು ಎಲ್ಲಿ ಕಲಿಯಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಬಾರದು.

ಮಗುವಿನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ಭಾಗವೇ ಅಲ್ಲವೇ?

ಶಿಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುವುದಲ್ಲ.

ಅದು ಮಗುವಿನ ಆಲೋಚನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಮನೋಬಲ ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೂ ಹೌದು.

ಒಂದು ಮಗು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಒತ್ತಡ ಹೇರುವ ಬದಲು, ಅದರ ಹಿಂದಿರುವ ಕಾರಣವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ.

ಅದಕ್ಕೆ ವಿಷಯ ಅರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲವೇ?

ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಲು ಭಯವಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ?

ಓದಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ?

ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಆತಂಕದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ಉತ್ತರಗಳನ್ನೂ ಬರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲವೇ?

ಅಥವಾ ಮನೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಮಸ್ಯೆ ಅಥವಾ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಕೊರತೆ ಅದರ ಕಲಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಿದೆಯೇ?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕದೆ ಕೇವಲ ಹೆಚ್ಚು ಓದಲು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೆಲವು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಇಂತಹ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಪೋಷಕರೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದು, ಮಗುವಿನ ಕಲಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಇಂತಹ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವು ಅರ್ಹ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಮಗುವಿನ ಕಲಿಕೆಯ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಸೂಕ್ತ ತಜ್ಞರ ನೆರವು ಪಡೆಯಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಬಹುದು.

ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಕ ಮಗುವಿಗೆ ಕೇವಲ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಉತ್ತರ ಹುಡುಕುವ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಂತಹ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಾವು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು, ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಬಾರದು.

ಪೋಷಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಲ್ಲವೇ?

ಇಂದಿನ ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಬದಲಾಗಿದೆ.

ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಇಬ್ಬರೂ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಪೋಷಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವಷ್ಟು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲಿಸಲು ಬಯಸಿದರೂ ಸಮಯದ ಅಭಾವದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಾಗೂ ಅರೆನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯಬೇಕೆಂಬ ಕನಸಿನಿಂದ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಅಂತಹ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸಮೀಪದ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರವು ಕೇವಲ ಅಂಕ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ. ಅದು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ಕಲಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಮಗುವಿನ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿಯುವಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಪೋಷಕರು ಸಹಾಯ ಹುಡುಕುವುದು ಸಹಜ.

ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ.

ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ಅಪೂರ್ಣ ಕನಸುಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಹೇರಲು ಟ್ಯೂಷನ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು ಒಂದು ವಿಚಾರ.

ಮಗುವಿನ ನೈಜ ಕಲಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಒದಗಿಸುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಚಾರ.

ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಕ್ಕಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ. ಆದರೆ ಮಕ್ಕಳ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸೂಕ್ತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೆರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುವ ಪೋಷಕರ ಅವಕಾಶವನ್ನೂ ಗೌರವಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಮಕ್ಕಳ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ಮಾತ್ರ ಕಾರಣವೇ?

ಇದು ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಒಂದು ಮಗು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲು ಟ್ಯೂಷನ್ ಒಂದೇ ಕಾರಣವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು, ಅಂಕಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಪೋಷಕರ ಅತಿಯಾದ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು, ಸಹಪಾಠಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಹಾಗೂ ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮನೋಭಾವವೂ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಗುವಿಗೆ ವಿಷಯ ಅರ್ಥವಾಗದಿರುವುದೇ ಅದರ ಆತಂಕಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಅರ್ಥವಾಗದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಲು ಹೆದರುವ ಮಗು, ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಅಂಕ ಪಡೆದಾಗ ಮತ್ತಷ್ಟು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಅಂತಹ ಮಗುವಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ದೊರೆತರೆ ಅದರ ಆತಂಕ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು.

ಹಾಗಾದರೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೀಡುವ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೇ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಬಹುದೇ?

ಒಂದು ಮಗುವಿಗೆ ದಿನವಿಡೀ ಶಾಲೆ, ನಂತರ ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಕೋಚಿಂಗ್, ನಿರಂತರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಕಳವಳಕಾರಿ.

ಆದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಗುವಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಗಂಟೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ದೊರೆಯುವುದರಿಂದ ಅದರ ಕಲಿಕೆಯ ಭಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನೂ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಒತ್ತಡವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.

ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಒತ್ತಡ ನೀಡುವ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಒತ್ತಡದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ನೆರವಾಗುವ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಅಲ್ಲ.

ಶಿಕ್ಷಣ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಅಂಕಗಳಲ್ಲ; ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವಿಕಸನವೂ ಹೌದು!

ಇಂದು ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಅಂಕಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಳೆಯುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವೂ ಶೇ. 90 ಅಥವಾ 95 ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಲೇಬೇಕೆಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಸರಿಯಲ್ಲ.

ಕೆಲವು ಮಕ್ಕಳು ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಾವಂತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಭಾಷೆ, ಕಲೆ, ಸಂಗೀತ ಅಥವಾ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುತ್ತದೆ.

ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಲಿತರೂ ಕಲಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಇಂತಹ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಶಿಕ್ಷಣ.

ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವು ಮಗುವಿನ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅದರ ಕಲಿಕೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಬೇಕು. ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಲಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು.

ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಹೋಲಿಸುವ ಬದಲು ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಸಾಧನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಅವಮಾನಿಸುವ ಬದಲು, ತಪ್ಪಿನಿಂದ ಕಲಿಯುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡಬೇಕು.

ಅಂಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಸಂವಹನ ಕೌಶಲ್ಯ, ಸೃಜನಶೀಲತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೂ ಮಹತ್ವ ನೀಡಬೇಕು.

ಮಗುವನ್ನು ಕೇವಲ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಬದುಕಿಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ.

ಇಂತಹ ಸಮಗ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಹಕರಿಸುವ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ನೀತಿಯೂ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಬೇಕು.

ಸಣ್ಣ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಭವಿಷ್ಯವೇನು?

ಈ ಕರಡು ನಿಯಮಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಯಾಮವೆಂದರೆ ಸಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಭವಿಷ್ಯ.

ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಶುಲ್ಕ ಪಡೆದು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಸಣ್ಣ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ.

ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಪದವೀಧರರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿವೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗಮನ ನೀಡುತ್ತಿವೆ.

ಇಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೂ ದೊಡ್ಡ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೋಚಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಹೊರೆ ವಿಧಿಸಿದರೆ ಸಣ್ಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸಂಕಷ್ಟ ಎದುರಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.

ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಕೇವಲ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮಾಲೀಕರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕಡಿಮೆ ಶುಲ್ಕದಲ್ಲಿ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ, ಆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ತಟ್ಟಬಹುದು.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸುರಕ್ಷತೆ, ಬೋಧನೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರಾಜಿ ಇರಬಾರದು.

ಆದರೆ ನೋಂದಣಿ ಹಾಗೂ ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಗಾತ್ರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಬೋಧನೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವಂತಿರಬೇಕು.

ದೊಡ್ಡ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ಸಣ್ಣ ಪೂರಕ ಬೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕೆಂಬ ನಿಲುವನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.

ನಿಯಮಗಳು ಶಿಕ್ಷಣದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಾರದು.

ನಿಷೇಧಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ತ ವರ್ಗೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಉತ್ತಮವಲ್ಲವೇ?

ಸರ್ಕಾರದ ಕರಡು ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸ್ವಾಗತಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಿವೆ.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸುರಕ್ಷತೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು, ತಪ್ಪುದಾರಿಗೆಳೆಯುವ ಜಾಹೀರಾತುಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು, ಶುಲ್ಕದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಕಾಪಾಡುವುದು, ಮಕ್ಕಳ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಬೋಧನೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾದ ಕ್ರಮಗಳೇ.

ಆದರೆ ಇಂತಹ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಯೋಮಿತಿ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸುವುದೇ ಏಕೈಕ ಮಾರ್ಗವಲ್ಲ.

ಬದಲಾಗಿ ಮಕ್ಕಳ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು.

ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ವಿನಮ್ರ ಮನವಿ

ಮಕ್ಕಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಸರ್ಕಾರದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತೇನೆ.

೧. ಕೋಚಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಉದ್ದೇಶದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡಬೇಕು.

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ತೀವ್ರ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಶಾಲಾ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುವ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು.

೨. 15 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪೂರಕ ಬೋಧನೆ ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಉಳಿಸಬೇಕು.

ಕಿರಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ತರಗತಿ ಅವಧಿ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಗೃಹಪಾಠದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಕಲಿಕೆಯ ಕೊರತೆ ನೀಗಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.

೩. ಮಕ್ಕಳ ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು.

ಕೋಚಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದು, ಅಂಕಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಗಾಗಿ ಒತ್ತಡ ಹೇರುವುದು ಮುಂತಾದ ಅನಾರೋಗ್ಯಕರ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕು. ಮಕ್ಕಳ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಕಲಿಕೆಯ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಬೋಧನಾ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಬೇಕು.

೪. ಮಕ್ಕಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಲಿಕಾ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಬೇಕು.

ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿಯುವಿಕೆ, ಭಾಷಾ ತೊಂದರೆ, ಪರೀಕ್ಷಾ ಆತಂಕ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಕೊರತೆ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸೂಕ್ತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಅಥವಾ ಸಮಾಲೋಚನೆಯಂತಹ ವಿಶೇಷ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಹ ವೃತ್ತಿಪರರು ಮಾತ್ರ ಒದಗಿಸುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

೫. ಸಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲಕರ ನೋಂದಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪಿಸಬೇಕು.

ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡೇ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸರಳ, ಪಾರದರ್ಶಕ ಹಾಗೂ ಕೈಗೆಟುಕುವ ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ಅನುಸರಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು.

೬. ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಪೂರಕ ಬೋಧನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬೇಕು.

ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿಯೇ ಗುರುತಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಉಚಿತ ಅಥವಾ ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೆರವು ನೀಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಬೇಕು.

೭. ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಬೇಕು.

ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸದಿರುವುದು, ಅವರ ಮೇಲೆ ಅತಿಯಾದ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಹೇರದಿರುವುದು, ವಯಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆಟಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಹಾಗೂ ಕಲಿಕೆಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಕುರಿತು ಅರಿವು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು.

೮. ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡೆಯಬೇಕು.

ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರು, ಮಕ್ಕಳ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರು, ಪೋಷಕರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಸಣ್ಣ ಟ್ಯೂಷನ್ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಬೇಕು.

ಈ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವುದರಿಂದ ಮಕ್ಕಳ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೆರವನ್ನೂ ಮುಂದುವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಯೋಚಿಸೋಣ...

ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಅರ್ಥವಾಗದ ಮಗು ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪಾಠ ಹೇಳಿಕೊಡುವುದು ತಪ್ಪೇ?

ಮಗುವಿನ ಕಲಿಕೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು ಅನಗತ್ಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒತ್ತಡವೇ?

ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಅಂಕ ಪಡೆದ ಕಾರಣ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಮಗುವಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸುವುದು ಅದರ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆಯೇ?

ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆಯೇ?

ಒಂದು ಮಗು ತನ್ನ ಶಿಕ್ಷಕರ ಮುಂದೆ ಕೇಳಲು ಹಿಂಜರಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕರ ಮುಂದೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಕೇಳಿ ಉತ್ತರ ಕಂಡುಕೊಂಡರೆ, ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನಾವು ತಪ್ಪೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕೇ?

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ...

ಮಗುವಿಗೆ ಕಲಿಕೆಯ ನೆರವು ಬೇಕಾಗಿರುವ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ, ಆ ನೆರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವಯಸ್ಸು ಅಡ್ಡಿಯಾಗಬೇಕೇ?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕದೆ ಕೇವಲ ವಯಸ್ಸಿನ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಕ್ಕಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ಶಿಕ್ಷಣ ಬೇಕು, ಯಾವುದು ಬೇಡ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಿಸಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಲ್ಲ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿನ ಅಗತ್ಯವೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಆ ಮಗುವಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಕಲಿಕೆಯ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಕೊನೆಯ ಮಾತು...

ಮಕ್ಕಳ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಿಕ್ಷಣ ನಮಗೆ ಬೇಡ.

ಅಂಕಗಳಿಗಾಗಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಬೇಡ.

ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೇವಲ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಮಕ್ಕಳ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಲಾಭದ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಕಡಿವಾಣ ಅಗತ್ಯ.

ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಮಗುವಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಶಿಕ್ಷಕರ ಕೈಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ.

ಮಗುವಿನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅದರ ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಶಿಕ್ಷಣ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ.

ಒಂದು ಕಡೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅತಿಯಾದ ಕೋಚಿಂಗ್ ಒತ್ತಡದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೆರವಿನ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮಕ್ಕಳು ಆ ಅವಕಾಶದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಈ ಎರಡೂ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಸಮತೋಲನದಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದೇ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣ.

ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಟ್ಯೂಷನ್ ಬೇಕೇ ಬೇಡವೇ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ಯಾವ ಮಗುವಿಗೆ, ಯಾವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ರೀತಿಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೆರವು ಅಗತ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ.

ಸರ್ಕಾರವು ಕೋಚಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಹೆಸರಿನ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವುಗಳು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನೀಡುವ ಸೇವೆಯ ಸ್ವರೂಪ, ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲಿನ ಪರಿಣಾಮದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.

ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿಗೂ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕಲಿಯುವ ಅವಕಾಶವಿರಬೇಕು.

ಯಾವ ಮಗುವೂ ಪಾಠ ಅರ್ಥವಾಗದ ಕಾರಣ ಕೀಳರಿಮೆಯಿಂದ ನರಳಬಾರದು.

ಯಾವ ಪೋಷಕರೂ ತಮ್ಮ ಮಗುವಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಕಲಿಕೆಯ ನೆರವು ದೊರಕಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಸಹಾಯಕರಾಗಬಾರದು.

ಯಾವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಯೂ ನಿಜವಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅನಗತ್ಯ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬಾರದು.

ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು, ಮಕ್ಕಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಲಿಕಾ ಅಗತ್ಯಗಳು, ಪೋಷಕರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪೂರಕ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಿರಿಯ ಮಕ್ಕಳ ಪೂರಕ ಬೋಧನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಮ್ರವಾಗಿ ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

ಏಕೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ನಮ್ಮ ಗುರಿಯಾಗಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಅವರ ಕಲಿಕೆಯ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ.

ಮಕ್ಕಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನಿಯಮಗಳು ಬೇಕು; ಮಕ್ಕಳ ಕಲಿಕೆಯ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಲ್ಲ.

ಒತ್ತಡ ಹೇರುವ ಕೋಚಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸೋಣ. ಆದರೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿರುವ ಕಲಿಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸದಿರೋಣ.

ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ನಿಯಂತ್ರಣವಿರಲಿ... ಆದರೆ ಕಲಿಕೆಗೆ ನಿರ್ಬಂಧವಿರದಿರಲಿ!

✍🏻 ದೀಪಲಕ್ಷ್ಮಿ ಭಟ್
ಮಂಗಳೂರು



ಬುಧವಾರ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 14, 2026

ನಗುವಿನ ಹಿಂದೆ ಉಳಿದವಳು (ಒಂದು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಭಾವಕಥೆ)

✍🏻 ದೀಪಲಕ್ಷ್ಮಿ ಭಟ್, ಮಂಗಳೂರು

 “ಕ್ಷಮಿಸಿ ವೈದೇಹಿಯವರೇ… ಈ ಬಾರಿಯೂ ಮಗುವಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ.”
ವೈದ್ಯರ ತುಟಿಗಳು ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಆ ಮಾತಿನ ನಂತರದ ಯಾವ ಶಬ್ದವೂ ವೈದೇಹಿಯ ಕಿವಿಗೆ ತಲುಪಲಿಲ್ಲ. ಎದುರಿನ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಪುಟ್ಟ ಕಪ್ಪು ವೃತ್ತವನ್ನು ಅವಳು ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. 
ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಅದೇ ಪರದೆಯ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತು, “ಇದು ನಿಮ್ಮ ಮಗುವಿನ ಚೀಲ… ಮುಂದಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೃದಯಬಡಿತ ಕಾಣಬಹುದು,” ಎಂದು ವೈದ್ಯರು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವಳೊಳಗೆ ಸಾವಿರ ದೀಪಗಳು ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಇಂದು ಅದೇ ಪರದೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.
“ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಡಾಕ್ಟರ್… ಬಹುಶಃ ದಿನದ ಲೆಕ್ಕ ತಪ್ಪಿರಬಹುದು,” ಎಂದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಆದಿತ್ಯ ಕೇಳಿದ. ಅವನ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಭರವಸೆ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಇದ್ದದ್ದು, ಕೈಜಾರುತ್ತಿದ್ದ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಹತಾಶ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾತ್ರ.
ವೈದ್ಯರು ಮೌನವಾಗಿ ತಲೆ ಆಡಿಸಿದರು. “ನಾವು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಬೆಳವಣಿಗೆ ಆರು ವಾರ ಎರಡು ದಿನಗಳಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದೆ. ಹೃದಯಬಡಿತ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.”
ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಳು. ಅಲ್ಲಿ ನೋವಿರಲಿಲ್ಲ. ರಕ್ತಸ್ರಾವವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯವರೆಗೂ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿದ್ದವು. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಇದ್ದೂ ತನ್ನೊಳಗಿನ ಪುಟ್ಟ ಜೀವ ಮೌನವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧವಿರಲಿಲ್ಲ.
“ಅಂದರೆ… ಈ ಸಲವೂ ಹಿಂದಿನ ಬಾರಿಯಂತೆಯೇ ಆಯಿತಾ, ಡಾಕ್ಟರ್??” ವೈದ್ಯರು ಅವಳತ್ತ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರು. ಅಂದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತಾನೇ ಬಿದ್ದ ಕನಸಿನಿಂದ ವಿಚಲಿತಳಾಗಿದ್ದ ವೈದೇಹಿ, ಭಯದಿಂದಲೇ ವೈದ್ಯರ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು. ಆ ಕನಸಿನಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಗೆ, ಅವಳ ಜೀವವೇ ಕೈ ಬಿಟ್ಟಂತಾಗಿತ್ತು. 

 

 

 

ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದಾಗ ಜೋರಾಗಿ  ಮಳೆ ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಜನರು ಛತ್ರಿ ಹಿಡಿದು ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾಹನಗಳ ಬೆಳಕು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಮುರಿದು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆದಿತ್ಯ ಕಾರನ್ನು ತರಲು ಹೋದ. ವೈದೇಹಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬಳೇ ನಿಂತಳು. ಅವಳ ಕಣ್ಣೀರು ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತದ್ದರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. 
ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಪರಿಚಿತವಾದ ಒಂದು ಧ್ವನಿ ಅವಳಿಗೆ ಕೇಳಿಸಿತು.
“ವೈದೇಹಿ… ಇದು ನಿನ್ನ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯ ಪುಟವಲ್ಲ. ಈ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಒಬ್ಬಳೇ ಅಲ್ಲ.”
ಅವಳು ಬೆಚ್ಚಿ ಹಿಂದೆ ತಿರುಗಿದಳು. ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹಳದಿ ಬೀದಿದೀಪದ ಕೆಳಗೆ ಮಳೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮಾತು ಅವಳಿಗೆ ಹೊಸದಲ್ಲ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಒಂಟಿಯಾಗಿದ್ದ ಕೆಲವು ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ನಗುತ್ತಾ ಒಳಗಿನಿಂದ ಕುಸಿದ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಅದೇ ಮಾತು ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಯಾರೋ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತೋ, ತನ್ನದೇ ಮನಸ್ಸು ತನಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಂತ್ವನವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಳು ಎಂದಿಗೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅದೊಂದೇ ಮಾತು ಅವಳನ್ನು ನಿಂತಲ್ಲೇ ಕುಸಿದುಬೀಳದಂತೆ ಹಿಡಿದಿತ್ತು.

ಕಾರಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಗೆ ಮರಳುವಾಗ ಆದಿತ್ಯ ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾತು ಆರಂಭಿಸಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ. ಕೊನೆಗೆ, “ಮುಂದೇನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ವೈದ್ಯರು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯಾ?” ಎಂದ.
“ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.”
“ನಾಳೆ ಔಷಧಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಂತೆ.”
“ಗೊತ್ತು.”
“ನೀನು ಅಳಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅಳು ವೈದೇಹಿ. ಹೀಗೆ ಕಿಟಕಿಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಡ.”
ಅವಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವನತ್ತ ತಿರುಗಿದಳು. “ಅಳುವುದಕ್ಕೂ ಶಕ್ತಿ ಬೇಕು ಆದಿತ್ಯ. ಈಗ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ.”
ಆದಿತ್ಯ ಸ್ಟೀರಿಂಗ್ ಮೇಲೆ ಬೆರಳು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿದ. ಅವನು ಕೆಟ್ಟವನಲ್ಲ. ಆದರೆ ದುಃಖದ ಎದುರು ಯಾವ ಮಾತು ಬಳಸಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯದವನು. ಮುರಿದ ಕುರ್ಚಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಬಲ್ಲ, ವ್ಯವಹಾರದ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಬಲ್ಲ, ಕಚೇರಿಯ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಮನಸ್ಸು ಮುರಿದಾಗ ಯಾವ ಸಾಧನ ಬಳಸಬೇಕು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಯಾವ ಪುಸ್ತಕವೂ ಅವನಿಗೆ ಕಲಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.

ಆ ರಾತ್ರಿ ವೈದೇಹಿಗೆ ನಿದ್ರೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಕಿಟಕಿಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆ ಬೆರಳುಗಳಿಂದ ತಟ್ಟಿದಂತೆ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸದ್ದಿನೊಳಗೆ ಅವಳ ಬಾಲ್ಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿತ್ತು.

*** 

ಮಲೆನಾಡಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಪುಟ್ಟ ಊರು ಮಲ್ಲಿಗೆಪುರ. ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲಿಗೆಯಿದ್ದರೂ ಅವರ ಮನೆಯ ಹಿತ್ತಲಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದದ್ದು ಎರಡು ಮೆಣಸಿನ ಗಿಡ ಮತ್ತು ಸದಾ ಒಣಗಲು ಹೊರಟ ತುಳಸಿ ಮಾತ್ರ. ವೈದೇಹಿಯ ತಂದೆ ಶ್ರೀಧರ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ನೌಕರ. ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಬಳ ಸಿಗುತ್ತದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ಸಿಕ್ಕ ಸಂಬಳ ತಿಂಗಳ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದೇ ಮನೆಯ ದೊಡ್ಡ ಚಿಂತೆ. ತಾಯಿ ಕಮಲಾ ಸೀರೆಗಳಿಗೆ ಫಾಲ್ ಹೊಲಿದು, ನೆರೆಮನೆಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳಿ ಮನೆಯ ಖರ್ಚಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. 
ವೈದೇಹಿ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು. ಅವಳ ನಂತರ ತಮ್ಮ ವಿನಯ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಅವಳಿಗೆ ಎರಡು ವಿಚಿತ್ರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿದ್ದವು. ಒಂದನೆಯದು—ಏನೇ ನೋವಾದರೂ ಮೊದಲು ನಗುವುದು. ಎರಡನೆಯದು—ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಖಾಲಿ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವುದು. ಅವಳ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಾಲೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಗೇಟು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಶುಲ್ಕ ಕಟ್ಟದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಶಿಕ್ಷಕರಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಗಣಿತ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರವೊಂದು; ಅದರ ಕೆಳಗೆ ದುಃಖವಾದಾಗ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಜಾಗ.
“ಇದು ಯಾವ ಶಾಲೆ?” ಎಂದು ವಿನಯ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ.
“ನನ್ನ ಶಾಲೆ.”
“ನೀನೇ ಟೀಚರಾ?”
“ನಾನೇ ಟೀಚರ್, ನಾನೇ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್, ನಾನೇ ಶುಲ್ಕ ಕೇಳದ ಕ್ಯಾಶಿಯರ್.”
“ಹಾಗಾದರೆ ನಾನೇನು?”
“ನೀನು ಪ್ರತಿದಿನ ತಡವಾಗಿ ಬರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ.” ಎಂದು ಅವನ ಕಾಲೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು.
ವಿನಯ ಮುಖ ಉಬ್ಬಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಪೆನ್ಸಿಲ್ ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು.

ಓದಿನಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿ ಸದಾ ಮುಂದು. ಆದರೆ ಅವಳ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಮೇಜು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಅಡುಗೆಮನೆಯ ಹೊಗೆ ಕಡಿಮೆಯಾದ ನಂತರದ ನೆಲವೇ ಅವಳ ಓದುವ ಜಾಗ. ವಿದ್ಯುತ್ ಹೋದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೀಮೆಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪದ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ಓದುತ್ತಿದ್ದಳು. ಕಮಲಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, “ಕಣ್ಣು ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ ಮಗಳೇ, ಮಲಗು,” ಎಂದರೆ, “ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದರೆ ಕನಸು ಕಾಣುತ್ತದೆ ಅಮ್ಮಾ. ತೆರೆದಿಟ್ಟರೆ ಅದನ್ನು ನನಸು ಮಾಡಬಹುದು,” ಎಂದು ನಗುತ್ತಿದ್ದಳು. 

*** 

ಪದವಿಪೂರ್ವ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪಕ್ಕದ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತು. ಪ್ರತಿದಿನ ಎರಡು ಬಸ್ಸು ಬದಲಾಯಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಮೊದಲ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಂಜನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅವಳಿಗೆ ಇಷ್ಟ. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಒಂದು ಸ್ನೇಹದ ನೆರಳು ಮೂಡಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಸರು ಕೊಡುವಷ್ಟು ಧೈರ್ಯವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಮರೆತುಬಿಡುವಷ್ಟು ಸಾಮಾನ್ಯವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ಬಿದ್ದ ಮಳೆಯ ಹನಿಗಳು, ಹಳೆಯ ಹಾಡಿನ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳು, ಪುಸ್ತಕದ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕ ನೀಲಿ ಹೂವು—ಇಷ್ಟೇ ಅದರ ಗುರುತುಗಳು.
ಆ ಭಾವನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಸಮಯವು ಅವರಿಬ್ಬರ ದಾರಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದಿತು. ಆದರೆ ಆ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದ ಮುಗ್ಧತೆ, ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಂಬಬಹುದೆಂಬ ಭರವಸೆ, ಅವಳೊಳಗೆ ಎಲ್ಲೋ ಉಳಿಯಿತು. ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಂತೆ ಆ ನೆನಪು ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಬದುಕಿನ ಕಷ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ಅವಳು ಮರಳಬಹುದಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ಪುಟ್ಟ ಆಶ್ರಯವಾಯಿತು.

ಪದವಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ ವೈದೇಹಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಬ್ಯಾಂಕೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಳು. ಮೊದಲ ಸಂಬಳ ಬಂದ ದಿನ ತಂದೆಗೆ ಹೊಸ ಚಪ್ಪಲಿ, ತಾಯಿಗೆ ಹಸಿರು ಸೀರೆ ಮತ್ತು ವಿನಯನಿಗೆ ಕೈಗಡಿಯಾರ ತಂದಳು. ತನಗಾಗಿ ಕೊಂಡದ್ದು ಇಪ್ಪತ್ತು ರೂಪಾಯಿಯ ಕಪ್ಪು ಪೆನ್ ಮಾತ್ರ.
“ನಿನಗೆ ಏನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲವೇ?” ಎಂದು ಕಮಲಾ ಕೇಳಿದಳು.
“ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಅಮ್ಮಾ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಭಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ವಸ್ತು ಯಾವ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ?”

ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಬೇಗ ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿದಳು. ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ, ಗ್ರಾಹಕರೊಂದಿಗೆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವಳೊಳಗಿನ ಶಾಲೆಯ ಕನಸು ಮೌನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಬಂದ ನಂತರ ಬಡಾವಣೆಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಭಾನುವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ, ಉಳಿತಾಯ ಮತ್ತು ಸಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.

*** 

ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಅವಳು ನೋಡಿದ್ದು ಒಂದು ಉದ್ಯಮ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ. ಎತ್ತರದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡದ, ಆದರೆ ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಸ್ವಭಾವ. ಅವನಿಗೆ ಯಂತ್ರಗಳು, ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳು, ತಂತಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ. ವೈದೇಹಿಗೆ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಮಕ್ಕಳು, ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಪದಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ. ಇಬ್ಬರ ಪ್ರಪಂಚ ಬೇರೆ ಇದ್ದರೂ, ಬದುಕನ್ನು ಸ್ವಂತ ಕೈಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಹಠ ಒಂದೇ ಆಗಿತ್ತು.
ಮದುವೆಯ ಮಾತು ಬಂದಾಗ ಆದಿತ್ಯ ಮೊದಲ ಭೇಟಿಯಲ್ಲೇ, “ನಾನು ಕವಿತೆ ಹೇಳುವ ಗಂಡನಾಗಲಾರೆ. ಆದರೆ ಸಂಕಷ್ಟ ಬಂದರೆ ಓಡಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂದಿದ್ದ.
ವೈದೇಹಿ ನಕ್ಕು, “ನನಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಕವಿತೆ ಬೇಡ. ಆದರೆ ನಾನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದಾಗಲೂ ಏನೋ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥವಾದರೆ ಸಾಕು,” ಎಂದಳು.
“ಮೌನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ತರಬೇತಿ ಇದೆಯಾ?”
“ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೇ ಮದುವೆ ಬಹುಶಃ ಜೀವಮಾನಪೂರ್ತಿ ನಡೆಯುವ ತರಬೇತಿ.”
ಇಬ್ಬರೂ ನಕ್ಕಿದ್ದರು. ಆ ನಗುವಿನೊಳಗೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಎಷ್ಟು ಕಠಿಣ ಪಾಠಗಳಿವೆ ಎಂಬುದು ಆಗ ಯಾರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಮದುವೆಯ ಮೊದಲ ವರ್ಷಗಳು ಓಡುತ್ತಿರುವ ರೈಲಿನಂತೆ ಕಳೆದವು. ಆದಿತ್ಯ ತನ್ನ ಭದ್ರತಾ ಉಪಕರಣಗಳ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದ. ವೈದೇಹಿ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಮನೆಯನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಕನಸುಗಳು ಮಾತ್ರ ದೊಡ್ಡವು. ಕೆಲ ತಿಂಗಳು ಕಚೇರಿಯ ಬಾಡಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದರೆ ಮನೆಯ ಖರ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲ ತಿಂಗಳು ಗ್ರಾಹಕರ ಹಣ ತಡವಾದರೆ ವೈದೇಹಿಯ ಆಭರಣ ಅಡವಿಟ್ಟು ನೌಕರರ ಸಂಬಳ ಕೊಡಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಒಮ್ಮೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ರಾತ್ರಿ ಎರಡು ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ನೋಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆದಿತ್ಯ, “ಇದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡೋಣ. ಸಾಕಾಯಿತು,” ಎಂದ.
ವೈದೇಹಿ ಅಡುಗೆಮನೆಯಿಂದ ಎರಡು ಗ್ಲಾಸ್ ಚಹಾ ತಂದು ಅವನ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟಳು. “ಮುಚ್ಚಬೇಕಾದರೆ ಮುಚ್ಚೋಣ. ಆದರೆ ಸೋತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ; ಬೇರೆ ದಾರಿ ಉತ್ತಮವೆಂದು ಕಂಡರೆ ಮಾತ್ರ.”
“ನಿನಗೆ ಭಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾ?”
“ತುಂಬಾ ಆಗುತ್ತದೆ.”
“ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಇಷ್ಟು ಸಮಾಧಾನವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತೀಯ?”
“ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆದರಿದರೆ ಬಾಗಿಲು ಯಾರು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾರೆ?”
ಆದಿತ್ಯ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಅವಳ ಕೈ ಹಿಡಿದು, “ನೀನು ವಿಚಿತ್ರ ಹೆಂಗಸು,” ಎಂದ.
“ಅದನ್ನು ಮದುವೆಗೂ ಮುಂಚೆ ಗಮನಿಸಬೇಕಿತ್ತು.”

ನಷ್ಟದಿಂದ ಅವರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೊರಬಂದರು. ಆದರೆ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರದಂತೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮದುವೆಯಾಗಿ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದರೂ ಮಗು ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಮೃದುವಾಗಿ ಕೇಳಿದರು. ನಂತರ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ತೀರ್ಪು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. 
“ತುಂಬಾ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಡ.”
“ಆ ಶಾಲೆ, ಸಂಸ್ಥೆ ಎಲ್ಲ ನಂತರವೂ ಮಾಡಬಹುದು.”
“ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮದೇ ಮಗು ಮುಖ್ಯ.”
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ‘ನಿಮ್ಮದೇ’ ಎಂಬ ಪದ ವೈದೇಹಿಗೆ ಚುಚ್ಚುತ್ತಿತ್ತು. ತಾಯಿಯಾಗುವ ಆಸೆ ಅವಳಿಗಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದಲ್ಲ. ತಿಂಗಳು ತಡವಾದಾಗ ಮೌನವಾಗಿ ದಿನ ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಗೆರೆ ಬಂದಾಗ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಕಸದ ಬುಟ್ಟಿಯ ತಳದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ತನ್ನ ಗರ್ಭ ಖಾಲಿಯಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬದುಕೂ ಖಾಲಿ ಎನ್ನುವಂತೆ ಜನರು ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ಅವಳು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. 

*** 

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಕೆಲಸ ಬಿಟ್ಟು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬರಲು ಅವಳು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಳು. ಎಲ್ಲರೂ ವಿರೋಧಿಸಿದರು. 
“ಸ್ಥಿರವಾದ ಕೆಲಸ ಬಿಟ್ಟು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುವ ಕೇಂದ್ರವೇ?” ಎಂದು ಶ್ರೀಧರ ಕೇಳಿದರು.
“ಅಪ್ಪಾ, ಸ್ಥಿರತೆ ಸಂಬಳದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದಾಗ ಇಂದು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಿದೆ ಎನ್ನಿಸುವುದೂ ಒಂದು ಸ್ಥಿರತೆ.”
ಆದಿತ್ಯ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿ ನೋಡಿದ. “ಮೊದಲ ಆರು ತಿಂಗಳು ಆದಾಯ ಇರದಿರಬಹುದು.”
“ನಾನು ಸಿದ್ಧ.”
“ನಷ್ಟವಾದರೆ?”
“ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತೇನೆ.”
“ಜನ ಬರದಿದ್ದರೆ?”
“ಮೊದಲಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗು ಬಂದರೂ ಸಾಕು.”
“ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲವೇ?”
“ಹೆದರುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಭಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತರೆ ಕನಸಿಗೆ ಸಮಯ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.”

ನಗರದ ಹೊರವಲಯದ ನೀಲಗಿರಿ ಬಡಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೊಠಡಿಯ ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಳು. ಗೋಡೆಯ ಬಣ್ಣ ಕಿತ್ತುಹೋಗಿತ್ತು. ಮಳೆ ಬಂದರೆ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಮೂರು ಮೇಜು, ಹನ್ನೆರಡು ಕುರ್ಚಿ, ಒಂದು ಬಿಳಿಹಲಗೆ—ಅಷ್ಟೇ ಆಸ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ “ಸಹಜ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ” ಆರಂಭವಾಯಿತು.
ಮೊದಲ ದಿನ ಬಂದದ್ದು ಒಬ್ಬನೇ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ—ಮೂರನೇ ತರಗತಿಯ ರೋಹನ್. ಅವನ ತಾಯಿ, “ಇವನಿಗೆ ಓದುವುದೇ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಎರಡು ಟ್ಯೂಷನ್‌ನಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದ್ದಾರೆ,” ಎಂದಳು. 
ವೈದೇಹಿ ಅವನಿಗೆ ಪುಸ್ತಕ ತೆಗೆಯಲು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಬಣ್ಣದ ಕಾಗದ ಕೊಟ್ಟು, “ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಮನೆ ಬಿಡಿಸು,” ಎಂದಳು. ಅವನು ಮನೆ ಬಿಡಿಸಲಿಲ್ಲ; ಬಾಗಿಲೇ ಇಲ್ಲದ ದೊಡ್ಡ ಬಸ್ ಬಿಡಿಸಿದ.
“ಇದಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ?”
“ಬಾಗಿಲಿದ್ದರೆ ಶಾಲೆಯವರು ಒಳಗೆ ಹತ್ತುತ್ತಾರೆ,” ಎಂದ.
ಆ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಮಗುವಿಗೆ ಓದಿನ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ, ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವಮಾನದ ವಿಷಯವಾಗಿ  ಭಯವಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಯಿತು. ಮೂರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ರೋಹನ್ ಸರಾಗವಾಗಿ ಓದಲು ಆರಂಭಿಸಿದ. ಅವನ ತಾಯಿ ಇನ್ನಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಳು. ಹನ್ನೆರಡು ಕುರ್ಚಿಗಳು ತುಂಬಿದವು. ನಂತರ ಪಕ್ಕದ ಕೊಠಡಿಯನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.
ವೈದೇಹಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವನ್ನೂ ಒಂದೇ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಓದಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಚಿತ್ರದಿಂದ, ಯಾರಿಗಾದರೂ ಹಾಡಿನಿಂದ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಆಟದಿಂದ ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. “ಮಗು ನಿಧಾನವಾಗಿರಬಹುದು; ಅದರ ಮನಸ್ಸು ನಿಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂಬುದು ಅವಳ ನಂಬಿಕೆ. ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸಿದ್ದ ಶಾಲೆಯ ಚಿತ್ರ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಗೋಡೆ, ಬಾಗಿಲು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ನಗು - ಇವುಗಳು ಜೀವ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು.

ಕೇಂದ್ರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಹೊಸ ಸಹಾಯಕರ ಅಗತ್ಯವೂ ಎದುರಾಯಿತು. ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಸಂಬಳ ಕೊಡುವಷ್ಟು ಆದಾಯ ಇನ್ನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕಲಿಯುವ ಆಸೆಯಿರುವವರಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಜೊತೆಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದು ಅವಳ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. 
ಒಂದು ಸಂಜೆ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕವೊಂದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಳು. ಅದರ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೊಠಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರವಿರುವ ಶಾಲೆಯ ಚಿತ್ರವಿತ್ತು. 
“ಒಂದು ದಿನ ಇಂಥ ಶಾಲೆ ಕಟ್ಟಬೇಕು,” ಎಂದಳು.
“ದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಡವಲ್ಲ. ಯಾವ ಮಗುವೂ ಹೆದರಿ ಒಳಗೆ ಬರಬೇಕಾಗದ ಜಾಗ.” - ಅಂದು ಅವಳ ಮಾತು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನೋಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಆ ನೆನಪು ತನ್ನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ವ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ವೈದೇಹಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ.

ಕೇಂದ್ರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ವೈದೇಹಿಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಪ್ರವೇಶ ವಿಚಾರಣೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಸಂಜೆ ಮಕ್ಕಳು, ರಾತ್ರಿ ಲೆಕ್ಕ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ದಿನದ ಯೋಜನೆ. 
ಒಂದು ದಿನ ಶಿಕ್ಷಕಿ ನಂದಿತಾ ಕೇಳಿದಳು, “ಮೇಡಂ, ನಿಮಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಇಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ?”
ವೈದೇಹಿ ನಗುತ್ತ, “ಮನೆಯಿಂದ ಎರಡು ಡಬ್ಬಿಯಲ್ಲಿ ತರುತ್ತೇನೆ. ಒಂದು ಊಟದ ಡಬ್ಬಿ, ಇನ್ನೊಂದು ನಟನೆಯ ಡಬ್ಬಿ,” ಎಂದಳು.
ಎಲ್ಲರೂ ನಕ್ಕರು. 
ಆದರೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಮನೆಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಅವಳು ಸ್ನಾನಗೃಹದ ಬಾಗಿಲು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಅತ್ತಳು. ವೈದ್ಯರಿಂದ ಬಂದ ವರದಿ ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿತ್ತು. ಗರ್ಭಧಾರಣೆಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು ಬೇಕಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಪಯಣ ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡಿದವರಿಗೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಭೇಟಿಗಳ ಸರಣಿ ಮಾತ್ರ. ವೈದೇಹಿಗೆ ಅದು ದೇಹ, ಹಣ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ಭರವಸೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಇಡುವ ಯುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಚುಚ್ಚುಮದ್ದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸಂಜೆ ಮಕ್ಕಳ ಮುಂದೆ ನಗಬೇಕು. ಹೊಟ್ಟೆ ನೋವಿದ್ದರೂ ವಾರ್ಷಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಭ್ಯಾಸ ನೋಡಬೇಕು. ರಕ್ತಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾ ಪೋಷಕರಿಗೆ ಅವರ ಮಗುವಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಧೈರ್ಯ ಹೇಳಬೇಕು.
ಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಭರವಸೆ ಮೂಡಿತು. ಎರಡು ಗೆರೆ ಕಂಡ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ವೈದೇಹಿ ಪರೀಕ್ಷಾ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಎದೆಗೆ ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತಳು. ಆದಿತ್ಯ ಅದನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ನೋಡಿ, “ಇದು ನಿಜವಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ.
“ಎರಡನೇ ಗೆರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಸುಕಾಗಿದೆ.”
“ಮಸುಕಾದರೂ ಗೆರೆ ಗೆರೆಯೇ.”
ಆ ದಿನ ಅವರು ದೊಡ್ಡ ಸಂಭ್ರಮ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಭಯ ಸಂತೋಷದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿತ್ತು. ಆದರೂ ವೈದೇಹಿ ತನ್ನೊಳಗಿನ ಮಗುವಿಗೆ ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯತೊಡಗಿದಳು. - ‘ನೀನು ಬಂದರೆ ನಿನಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಕಾಶ ಕೊಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮೋಡ ಬಂದಾಗ ಹೆದರದಂತೆ ಕಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಲೇಬೇಕಿಲ್ಲ. ಸೋತಾಗಲೂ ಮನೆಗೆ ಬರಲು ಭಯವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ.’
ಮೊದಲ ಸ್ಕ್ಯಾನಿನಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಹೃದಯಬಡಿತ ಕಾಣಿಸಿತು. ಆ ಶಬ್ದ ಅವಳಿಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಗಂಟೆಗಿಂತ ಪವಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ವಾರಗಳ ನಂತರ ಅದೇ ಹೃದಯ ಮೌನವಾಯಿತು. ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಿಂತಿತ್ತು.
ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ ಮನೆಯವರು, ಸ್ನೇಹಿತರು, ಸಂಬಂಧಿಕರು ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳಿದರು. “ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು,” ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಕಳೆದುಹೋದ ಜೀವವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಯತ್ನದ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವೈದೇಹಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತಿತ್ತು.
ಕೆಲ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋದಳು. ಮಕ್ಕಳು ಓಡಿ ಬಂದು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ರೋಹನ್ ಮಾಡಿದ್ದ ಕಾಗದದ ಹೂವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, “ಮೇಡಂ, ನೀವು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೀರಂತೆ. ಈಗ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದೀರಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ.
“ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದೇನೆ,” ಎಂದು ಅವಳು ನಕ್ಕಳು.
ಮಗು ಹೋದ ಮೇಲೆ ನಂದಿತಾ ಮೃದುವಾಗಿ ಕೇಳಿದಳು, “ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದೀರಾ?”
“ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಸುಳ್ಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾಳೆಯ ಸತ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ.”
ಕಾಲ ಕಳೆದಿತು. ನೋವು ಮಾಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ಸುತ್ತ ಬದುಕು ಬೆಳೆಯಿತು. ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ನೆರವು ಬೇಕಾದ ಮಕ್ಕಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬರತೊಡಗಿದರು. ಅವರಿಗಾಗಿ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಧ್ಯಯನ ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಮಗು ಯಾಕೆ ಮೌನವಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾಕೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಯಾಕೆ ಒಂದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಮರುಮರು ಮಾಡುತ್ತದೆ—ಇವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು.

***

ಎರಡನೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಹಣ ಹೊಂದಿಸುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಸಾಲ ಇನ್ನೂ ಮುಗಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದಿತ್ಯ ವ್ಯವಹಾರದ ಒಂದು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡಿದ. ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ಉಳಿತಾಯ ತೆರೆದಳು. ಇಬ್ಬರೂ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತಾ ಕುಳಿತಾಗ ಅಂಕಿಗಳ ನಡುವೆ ಅವರ ಆಸೆಯ ಬೆಲೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. 
“ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ…” ಆದಿತ್ಯ ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ.
“ಮತ್ತೆ ಸೋತರೆ ಎಂದು ಕೇಳಬೇಕಾ?”
“ಹೌದು.”
“ಆಗ ನೋವು ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಲವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇರದು.”
“ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದ್ದು ಮಗುನಾ ಅಥವಾ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ಅನುಭವನಾ?”
ವೈದೇಹಿ ಅವನತ್ತ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನೋಡಿದಳು. “ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಾನೇ ನನಗೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದೆ.”
ಆದಿತ್ಯ ಮೌನವಾದ. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಎರಡನೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ಬಾರಿ ವೈದೇಹಿ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಔಷಧಿಯ ಸಮಯ, ಪರೀಕ್ಷೆ, ಆಹಾರ—ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದಳು. ಮತ್ತೆ ಎರಡು ಗೆರೆ ಮೂಡಿದವು. ಮತ್ತೆ ರಕ್ತಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಏರಿದವು. ಮತ್ತೆ ಸ್ಕ್ಯಾನಿನಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಚೀಲ ಕಾಣಿಸಿತು.
ಆದರೆ ಅವಳು ಮಗುವಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಬಟ್ಟೆ ಖರೀದಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರೆ ವಿಧಿಗೆ ತಿಳಿದುಹೋಗಬಹುದು ಎಂಬಂತೆ ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಒಳಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಗ ಹಾಕಿಟ್ಟಳು.
ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಕಿಟಕಿಯ ಹೊರಗೆ ಮಳೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ವೈದೇಹಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈ ಇಟ್ಟು ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು. ಅದೇ ಪರಿಚಿತ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿತು.
“ಭಯದಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತಡೆಬೇಡ ವೈದೇಹಿ. ಉಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರೀತಿಸಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ.”
ಅವಳ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿ ಬಂದು ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಮಾತೊಂದು ಮೂಡಿತು - “ಹಾಗಾದರೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಲಿ?” ಎಂದು ಅವಳು ಕತ್ತಲಿಗೆ ಕೇಳಿದಳು. ಉತ್ತರ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.
ಆದರೂ ಮರುದಿನ ಅವಳು ತನ್ನ ಹುಟ್ಟದ ಮಗುವಿಗೆ ಮೊದಲ ಪತ್ರ ಬರೆದಳು. - ‘ನೀನು ಎಷ್ಟು ದಿನ ನನ್ನೊಳಗೆ ಇರುವೆಯೋ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನೀನು ಇರುವ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿ. ಭಯದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರೀತಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’
ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯರು ಎರಡನೇ ಬಾರಿಯೂ ಅದೇ ಸುದ್ದಿ ಹೇಳಿದರು.
ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲ ಮೇಲೆ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕ್ಷಣದಿಂದ  ಅವಳ ಬದುಕು ಮತ್ತೊಂದು ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತಿರುಗತೊಡಗಿತು.
ಔಷಧಿಯ ನಂತರದ ದಿನಗಳು ದೇಹಕ್ಕೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದವು. ವೈದೇಹಿ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಆದಿತ್ಯ ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರು ಮಾಡಲು ಹೋಗಿ ಉಪ್ಪಿನ ಬದಲು ಸಕ್ಕರೆ ಹಾಕಿದ. ಒಂದು ತುತ್ತು ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿದ ವೈದೇಹಿ ಅವನತ್ತ ನೋಡಿದಳು.
“ಹೇಗಿದೆ?” ಎಂದು ಅವನು ಆತಂಕದಿಂದ ಕೇಳಿದ.
“ನಮ್ಮ ಜೀವನದಂತೆ ಇದೆ.”
“ಅಂದರೆ?”
“ಸಾರು ಎಂದುಕೊಂಡರೆ ಸಿಹಿ. ಸಿಹಿ ಎಂದುಕೊಂಡರೆ ಖಾರ.”
ಬಹಳ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಇಬ್ಬರೂ ನಕ್ಕರು. ನಗುತ್ತಲೇ ವೈದೇಹಿಯ ಕಣ್ಣೀರು ಬಂತು. ಆದಿತ್ಯ ಈ ಬಾರಿ ಅವಳಿಗೆ ‘ಅಳಬೇಡ’ ಎನ್ನಲಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟು ಅವಳ ಬಳಿ ಕುಳಿತ. ಅವಳು ಅವನ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ತಲೆ ಇಟ್ಟಳು.
“ನಾನು ಮತ್ತೆ ಇದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಳಿಲ್ಲ ಆದಿತ್ಯ,” ಎಂದಳು.
“ನಾನೂ ಇಲ್ಲ.”
“ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಹಣವೂ ಇಲ್ಲ.”
“ಹಣ ಬಂದರೂ?”
ವೈದೇಹಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ. “ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಭರವಸೆಯ ಪರೀಕ್ಷಾ ಕೊಠಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ.”
“ಹಾಗಾದರೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಡ.”
“ನಿನಗೆ ಮಗು ಬೇಕಲ್ಲವಾ?”
ಆದಿತ್ಯ ಕಿಟಕಿಯ ಹೊರಗೆ ನೋಡಿದ. “ನನಗೆ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬದುಕು ಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಗು ಬಂದರೆ ಸಂತೋಷ. ಆದರೆ ಮಗು ಪಡೆಯಲು ಹೋಗಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಬೇಡ.”
ಆ ಮಾತು ವೈದೇಹಿಯೊಳಗೆ ಬಹುಕಾಲ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಬಾಗಿಲೊಂದನ್ನು ತೆರೆದಿತು. ಆದರೂ ದತ್ತು ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ಅವಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ವಾರ ಬೇಕಾಯಿತು. 

 ***

ಒಂದು ಸಂಜೆ ಕೇಂದ್ರದ ಮಕ್ಕಳು ತೆರಳಿದ ನಂತರ, ಆರು ವರ್ಷದ ಅನನ್ಯಾ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಬರದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. ವೈದೇಹಿ ಅವಳ ತಲೆಯ ಕೆಳಗೆ ಚೀಲ ಇಟ್ಟು, ಕೂದಲು ಸರಿಪಡಿಸಿದಳು. ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಗು ಅವಳ ಬೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು “ಅಮ್ಮಾ…” ಎಂದಿತು. ಕ್ಷಣಕಾಲ ವೈದೇಹಿಯ ಉಸಿರು ನಿಂತಿತು. ತಕ್ಷಣ ಮಗು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಕೈ ಬಿಟ್ಟು, “ಸಾರಿ ಮೇಡಂ, ಅಮ್ಮ ಅಂತ ಅಂದುಕೊಂಡೆ,” ಎಂದಿತು.
“ಸಾರಿ ಯಾಕೆ? ಅಮ್ಮ ಎಂದು ಕರೆದರೆ ಶುಲ್ಕ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ವೈದೇಹಿ ನಕ್ಕಳು.
ಆದರೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಆದಿತ್ಯನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತು, “ನಾವು ಒಂದು ಮಗುವನ್ನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳೋಣವಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ಆದಿತ್ಯ ತಕ್ಷಣ ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ. “ಇದು ಇಂದಿನ ನೋವಿನಿಂದ ಬಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾ?”
“ಇಲ್ಲ. ನನ್ನೊಳಗೆ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಇಂದು ಧ್ವನಿ ಬಂದಿದೆ.”
“ನಿನಗೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮಗುವನ್ನು…”
ವೈದೇಹಿ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ತಡೆದಳು. “ದತ್ತು ಪಡೆದ ಕ್ಷಣದಿಂದ ಅದು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮಗು ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ಖಾಲಿತನ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಗುವನ್ನು ತರಬಾರದು. ಮಗುವಿನ ನೋವು, ನೆನಪು, ಭಯ—ಎಲ್ಲದರ ಜೊತೆಗೆ ಬದುಕಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ತರಬೇಕು.”
ಆದಿತ್ಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಲೆ ಆಡಿಸಿದ. “ನನಗೆ ಯೋಚಿಸಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಕೊಡು.”
ವೈದೇಹಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಅವಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹಾಕಲಿಲ್ಲ. ತಾಯಿಯಾಗುವ ನಿರ್ಧಾರ ತನ್ನದೊಬ್ಬಳದೇ ಅಲ್ಲ; ತಂದೆಯಾಗುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಅವನೂ ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಳು.
ಕೆಲ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಆದಿತ್ಯ ಅವಳನ್ನು ನಗರದ ಹೊರವಲಯಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದ. ಅಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಮಾವಿನ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಒಂದು ಖಾಲಿ ಜಾಗವಿತ್ತು.
“ಇಲ್ಲಿಗೆ ಯಾಕೆ?”
ಅವನು ಜೇಬಿನಿಂದ ಮಡಚಿದ ಕಾಗದ ತೆಗೆದ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಕೊಠಡಿಯ ಸರಳ ನಕ್ಷೆ ಇತ್ತು. “ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಕೊಠಡಿ ಸೇರಿಸಲು ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಜೊತೆ ಮಾತನಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಮಗು ಬಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಜಾಗ ಬೇಕಲ್ಲ.”
ವೈದೇಹಿ ಕಾಗದ ನೋಡುತ್ತ ನಿಂತಳು.
“ಆದರೆ ಗೋಡೆಗೆ ಗುಲಾಬಿ ಅಥವಾ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಈಗಲೇ ಆರಿಸಬೇಡ,” ಎಂದ ಆದಿತ್ಯ. “ಮಗುವಿಗೇ ಕೇಳೋಣ.”
ಅವಳು ನಗುತ್ತ ಅವನ ಕೈ ಹಿಡಿದಳು. ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ನಡೆಯುವ ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯ ಆ ದಿನ ಮೌನದ ಒಂದು ಪಾಠವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಲಿತಿದ್ದ.

ದತ್ತು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಅವರು ಊಹಿಸಿದಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ದಾಖಲೆಗಳು, ಪರಿಶೀಲನೆಗಳು, ಸಲಹಾ ಸಭೆಗಳು, ಕಾಯುವಿಕೆ. ಕೆಲವರು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.
“ಯಾವ ಕುಟುಂಬದ ಮಗು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ.”
“ಮುಂದೆ ಸ್ವಭಾವ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ?”
“ಸ್ವಂತ ಮಗು ಆಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇನ್ನೂ ಇದೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಯಿರಿ.”
ವೈದೇಹಿ ಒಂದು ದಿನ ಬೇಸರದಿಂದ, “ಸ್ವಂತ ಮಗು ಎಂದರೆ ಏನು? ಅದರ ಕಣ್ಣಿನ ಬಣ್ಣ ನಮ್ಮಂತಿರಬೇಕಾ? ಅಥವಾ ಅದು ಅತ್ತಾಗ ನಮ್ಮ ನಿದ್ರೆ ಹಾಳಾಗಬೇಕಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು. ಆಮೇಲೆ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಅವಳ ಮುಂದೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದರು.

 ***

ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳಷ್ಟು ಕಾಯುವಿಕೆಯ ನಂತರ ಅವರಿಗೆ “ಅರುಣೋದಯ ಬಾಲನಿಲಯ”ದಿಂದ ಕರೆ ಬಂತು. ಏಳು ವರ್ಷದ ಹುಡುಗಿಯೊಬ್ಬಳ ವಿವರ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಬಹುದು ಎಂದರು. ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ದತ್ತು ಪಡೆಯಲು ಹಲವರು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಮಗುವಿನ ತಾಯಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮೃತಪಟ್ಟಿದ್ದಳು; ತಂದೆಯ ವಿವರ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮಗು ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಹೆದರುತ್ತದೆ, ಪದೇಪದೇ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಮಾಜಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ ತಿಳಿಸಿದಳು.
ಬಾಲನಿಲಯಕ್ಕೆ ಹೋದ ದಿನ ಆಕಾಶ ಮೋಡದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ವೈದೇಹಿಯ ಕೈ ಬೆವರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದಿತ್ಯ ಹೊರಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಗಿ ಕಂಡರೂ ಕಾರಿನ ಕೀಲಿಯನ್ನು ಮೂರನೇ ಬಾರಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿಟ್ಟ.
“ನೀನು ಹೆದರಿದ್ದೀಯಾ?” ಎಂದು ವೈದೇಹಿ ಕೇಳಿದಳು.
“ಇಲ್ಲ.”
“ಕೀಲಿಗೂ ಹಾಗೇ ಅನಿಸಿರಬೇಕು.” 
ಒಳಗೆ ಹತ್ತು ಮಕ್ಕಳು ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಟಕಿಗೆ ಬೆನ್ನು ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪುಟ್ಟ ಹುಡುಗಿ ಬಿಳಿ ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಏನನ್ನೋ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಕೂದಲು ಭುಜದವರೆಗೆ ಅಸಮವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಉಳಿದ ಮಕ್ಕಳು ಹೊಸ ಜನರನ್ನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನೋಡಿದರೂ, ಅವಳು ತಿರುಗಲಿಲ್ಲ.
“ಮಿಹಿಕಾ,” ಎಂದು ಸಮಾಜಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ ಕರೆದಳು. “ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಅತಿಥಿಗಳು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.”
ಹುಡುಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಿರುಗಿದಳು. ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಮೌನವಿತ್ತು. ಮೊದಲು ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ, ನಂತರ ವೈದೇಹಿಯ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ನೀಲಿ ಪೆನ್ಸಿಲ್ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು.
“ನೀವು ಟೀಚರಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ವೈದೇಹಿ ನಕ್ಕಳು. “ಹೌದು. ಆದರೆ ಇಂದು ನಿನಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳಲು ಬಂದಿಲ್ಲ.”
“ಹಾಗಾದರೆ?”
“ನಿನ್ನ ಜೊತೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿದ್ದರೆ.”
ಮಿಹಿಕಾ ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಖಾಲಿ ಕುರ್ಚಿಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದೆ ಸರಿಸಿದಳು. 
ವೈದೇಹಿ ಕುಳಿತಳು. ಮಗು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರ, ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಮುಖವಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆ, ದೂರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೊಠಡಿಗಳಿರುವ ಶಾಲೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಸಂಗೀತದ ಗುರುತು, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್. 
ವೈದೇಹಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡಳು. ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದ ಚಿತ್ರಕ್ಕೂ ಇದಕ್ಕೂ ವಿಚಿತ್ರ ಹೋಲಿಕೆಯಿತ್ತು. 
“ಇದು ಯಾವ ಶಾಲೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು. 
“ಅಮ್ಮ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶಾಲೆ.” 
“ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರಾ?”
ಮಿಹಿಕಾ ಭುಜ ಎತ್ತಿದಳು. “ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬೈಯುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.”
ವೈದೇಹಿ ಮತ್ತೇನೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಭೇಟಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಮಿಹಿಕಾ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಒಂದೆರಡು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ ವೈದೇಹಿ ಹೊರಡುವಾಗ ಅವಳ ಸೀರೆಯ ಅಂಚನ್ನು ಹಿಡಿದು, “ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತೀರಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಮಂಡಿಯೂರಿ ಅವಳ ಕಣ್ಣಿನ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. “ನಾವು ಮತ್ತೆ ಬರಬೇಕೆಂದು ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾ?”
ಮಿಹಿಕಾ ಹೌದೆಂಬಂತೆ ತಲೆಯಾಡಿಸಿದಳು. “ಆದರೆ ಮಳೆ ಬಂದರೆ?”
“ಮಳೆ ಬಂದರೂ ಬರಬಹುದು.”
“ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಕೆಲವರು ಹೋಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.”
ವೈದೇಹಿಯ ಎದೆ ಬಿಗಿಯಿತು.

 ***

ಮುಂದಿನ ಕೆಲವು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದವು. ಆದಿತ್ಯ ಮೊದಲ ದಿನ ಏನು ಮಾತನಾಡಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಮಿಹಿಕಾಗೆ ದೊಡ್ಡ ಗೊಂಬೆ ತಂದಿದ್ದ. ಅವಳು ಅದನ್ನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟು ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕ ಸ್ಕ್ರೂಡ್ರೈವರ್ ನೋಡಿದಳು.
“ಅದು ಬೇಕಾ?” ಎಂದು ಅವನು ಕೇಳಿದ. ಅವಳು ತಲೆ ಆಡಿಸಿದಳು. 
ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಹಾಳಾದ ಆಟದ ಕಾರನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿದರು. ಅರ್ಧ ಗಂಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಹಿಕಾ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಮನಸಾರೆ ನಕ್ಕಳು.
“ಮಕ್ಕಳ ಜೊತೆ ಮಾತಾಡಲು ನನಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ,” ಎಂದು ವಾಪಸ್ಸಾಗುವಾಗ ಆದಿತ್ಯ ಹೇಳಿದ.
“ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ಮಾತಾಡಲೇ ಇಲ್ಲ.”
“ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಯಿತು.”
ವೈದೇಹಿ ನಕ್ಕಳು. ಆದಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿಹಿಕಾಳ ನಡುವಿನ ಸ್ನೇಹ ಪದಗಳಿಗಿಂತ ಕೆಲಸದ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು.

ಒಂದು ದಿನ ಬಾಲನಿಲಯಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಮಳೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಮಿಹಿಕಾ ಕಿಟಕಿಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ನೋಡುತ್ತ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು. ಸಿಡಿಲು ಹೊಡೆದ ತಕ್ಷಣ ಅವಳು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಳು. ವೈದೇಹಿ ಅವಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಳು.
“ಮಳೆ ಅಂದ್ರೆ ಭಯವಾ?”
ಮಿಹಿಕಾ ತಲೆಯಾಡಿಸಿದಳು.
“ಅಮ್ಮ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ತುಂಬಾ ಮಳೆ ಬಂದಿತ್ತು,” ಎಂದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಅವಳ ಕೈಯನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿ ಹಿಡಿದಳು. “ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು?”
ಮಿಹಿಕಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಯೋಚಿಸಿದಳು. “ಈ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಅಂತ.” 
ವೈದೇಹಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಮಗುವಿನತ್ತ ನೋಡಿದಳು. ಅದೇ ಮಾತು. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಕಷ್ಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತು. ಆದರೆ ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನೇಕರು ಬಳಸುವ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತೂ ಆಗಿತ್ತು. ಅವಳು ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅರ್ಥ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. - “ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು,” ಎಂದಳು.
ಮಿಹಿಕಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. “ಆದರೆ ಅಮ್ಮ ಹೇಳಿದ ಸಮಯ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಅಮ್ಮ ಮಾತ್ರ ವಾಪಸ್ ಬರಲಿಲ್ಲ.”
ಆ ಮಾತಿಗೆ ವೈದೇಹಿಯ ಬಳಿ ಉತ್ತರ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಮಗುವಿನ ಕೈಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮೃದುವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. ಕೆಲವು ನೋವುಗಳ ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡವರ ಜ್ಞಾನವೂ ಮಕ್ಕಳ ಮೌನದಷ್ಟೇ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಸಮಾಜಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ ಮೂಲಕ ಮಗುವಿನ ತಾಯಿ ಕುರಿತು ಲಭ್ಯವಿದ್ದ ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಳು. ಹೆಸರು—ಸಾನ್ವಿ. ವೃತ್ತಿ—ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಶಿಕ್ಷಕಿ. ಮರಣದ ಕಾರಣ—ತೀವ್ರ ಅನಾರೋಗ್ಯ. 
‘ಸಾನ್ವಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲೋ ಕೇಳಿದಂತೆ ಅನಿಸಿತು. ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದವರನ್ನೂ, ಹಿಂದೆ ಭೇಟಿಯಾದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಬೇರೆ ಊರಿಗೆ ಹೋದ ಯುವತಿಯೊಬ್ಬಳ ಅಸ್ಪಷ್ಟ ನೆನಪು ಮೂಡಿತು. ಆದರೆ ಹೆಸರು, ಮುಖ, ಕಾಲ—ಯಾವುದೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಆ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಬಿಟ್ಟಳು. 
ಮಿಹಿಕಾಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಟಿನ್ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇತ್ತು. ಸಂಬಂಧಿತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮಗುವಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಬಹುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ವೈದೇಹಿ ಅದನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಳು. ಆದರೆ ಅವಳಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದದ್ದು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ರಹಸ್ಯವಲ್ಲ. ತನ್ನ ಎದುರು ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಯಾರನ್ನೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ನಂಬದ ಆ ಪುಟ್ಟ ಮಗು. 

 ***

ಅಗತ್ಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ ಮಿಹಿಕಾ ಅವರ ಮನೆಗೆ ಬಂದಳು. ಅವಳಿಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದ ಕೊಠಡಿಯ ಗೋಡೆಯ ಬಣ್ಣ ಕೇಳಿದಾಗ, “ಮಳೆಯ ನಂತರದ ಆಕಾಶದ ಬಣ್ಣ,” ಎಂದಳು. ಆದಿತ್ಯ ಮೂರು ಬಣ್ಣದ ಡಬ್ಬಿ ತಂದು ಕೊನೆಗೆ ಯಾವುದು ಸರಿಯೆಂದು ಅವಳಿಂದಲೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ. 
ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಮಿಹಿಕಾ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಲಿಲ್ಲ. ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ಚಾಪೆ ಹಾಸಿಕೊಂಡಳು.
“ಇಲ್ಲಿ ಯಾಕೆ?” ಎಂದು ವೈದೇಹಿ ಕೇಳಿದಳು.
“ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿದರೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನೀವು ಇರದಿದ್ದರೆ?”
ವೈದೇಹಿಯ ಎದೆ ಬಿಗಿಯಿತು. ಅವಳು ಕೂಡ ಚಾಪೆಯ ಮೇಲೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಳು. “ನೀನು ಎದ್ದಾಗ ನಾನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು, ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಸ್ನಾನಗೃಹದಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ”
“ಎಲ್ಲ ಅಮ್ಮಂದಿರೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಾ?”
ವೈದೇಹಿ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಲಿಲ್ಲ. “ಕೆಲವರು ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮಿಹಿಕಾ. ಆದರೆ ಅವರು ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರೀತಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.”
“ನನ್ನ ಅಮ್ಮನ ಪ್ರೀತಿ ಎಲ್ಲಿದೆ?”
“ಬಹುಶಃ ನಿನ್ನೊಳಗೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ನಿನ್ನ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ. ಸ್ವಲ್ಪ ನೀನು ಹೇಳುವ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ.”
ಮಿಹಿಕಾ ಅವಳ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಮಲಗಿದಳು. ‘ಅಮ್ಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಅವಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಬೇಕಾಯಿತು. ವೈದೇಹಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯಲಿಲ್ಲ. ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಹೆಸರು ಬರುವ ಮುನ್ನವೇ ಅದರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು.

ಮಿಹಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಬರತೊಡಗಿದಳು. ಮೊದಲಿಗೆ ಇತರ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಮೇಜಿನ ಕೆಳಗೆ ಅಡಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ವೈದೇಹಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆದು ಹೊರಗೆ ತರಲಿಲ್ಲ. ತಾನೂ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಮಳೆಯ ಸದ್ದು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.
“ಒಂದು… ಎರಡು… ಮೂರು…”
“ಮಳೆ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ?”
“ಅದು ನಿಲ್ಲುವವರೆಗೆ.”
“ನೋವು?”
ವೈದೇಹಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೌನವಾದಳು. “ಕೆಲವು ನೋವುಗಳು ಬೇಗ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಅವುಗಳ ಸದ್ದು ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು.”
ಮಿಹಿಕಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವಳ ಭುಜಕ್ಕೆ ಒರಗಿದಳು.

ದಿನಗಳು ಕಳೆದಂತೆ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಹೊಸ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಆದಿತ್ಯ ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಬಂದ ತಕ್ಷಣ ಮಿಹಿಕಾ ಅವನ ಜೇಬು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.
“ಇವತ್ತು ಏನು ತಂದಿದ್ದೀರಿ?”
“ಬಿಲ್.”
“ಅದು ಆಟಕ್ಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.”
“ನನಗೂ ಹಾಗೇ ಅನಿಸುತ್ತದೆ.”
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಹಾಳಾದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಮತ್ತೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ವೈದೇಹಿ ಅಡುಗೆಮನೆಯಿಂದ, “ಇಬ್ಬರೂ ಮನೆ ಬಿಚ್ಚಲು ಆರಂಭಿಸಬೇಡಿ!” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದಳು.
ಆದಿತ್ಯ, “ಇವಳು ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗುತ್ತಾಳೆ,” ಎಂದರೆ,
ಮಿಹಿಕಾ ತಕ್ಷಣ, “ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸುವ ಇಂಜಿನಿಯರ್,” ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಳು.
ಮನೆಯ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮಕ್ಕಳ ನಗು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನೆಲೆಯಾಗತೊಡಗಿತು. ಆದರೂ ಮಿಹಿಕಾಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಾನ್ವಿಗೆ ಸೇರಿದ ಜಾಗ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದಿತ್ತು. ವೈದೇಹಿ ಅದನ್ನು ತುಂಬಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜಾಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಳು.
ಮಿಹಿಕಾ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಕೆಲವೇ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಟಿನ್ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೂ ಅವರಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರವಾಯಿತು. ವೈದೇಹಿ ಅದನ್ನು ಮಗುವಿನ ಕೊಠಡಿಯ ಕಪಾಟಿನಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಟ್ಟಳು. “ಇದು ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮನ ವಸ್ತುಗಳು. ನಿನಗೆ ಯಾವಾಗ ನೋಡಬೇಕೆನಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಆಗ ನೋಡೋಣ,” ಎಂದಳು.
ಮಿಹಿಕಾ ಪ್ರತಿದಿನ ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಕೇಳಿದಳು. “ತೆರೆದರೆ ಅಮ್ಮನ ವಾಸನೆ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿಬಿಡುತ್ತದಾ?”
ವೈದೇಹಿ ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. “ವಾಸನೆ ಬದಲಾಗಬಹುದು ಕಣೇ. ಆದರೆ ನೆನಪುಗಳು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.”
ಮಿಹಿಕಾ ಆ ದಿನವೂ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತೆರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು.

 ***

ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಮಿಹಿಕಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಳು. ಕಮಲಾಳನ್ನು “ದೊಡ್ಡಮ್ಮ”, ಶ್ರೀಧರರನ್ನು “ಕಥೆತಾತ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ವಿನಯನಿಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ವಿಚಿತ್ರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿ ಕಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದಿತ್ಯನ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಳಾದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ತೆರೆದು ನೋಡುವುದು ಅವಳ ಹವ್ಯಾಸ. ವೈದೇಹಿಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ತರಗತಿ ಅವಳ ಪ್ರಿಯ ಜಾಗವಾಯಿತು.
ಒಂದು ಸಂಜೆ ಅವಳು ಹಳೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮರ. ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೊಠಡಿಗಳು. ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಮುಖವಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆ. 
“ಈ ಮಹಿಳೆಗೆ ಮುಖ ಯಾಕಿಲ್ಲ ಮಿಹಿಕಾ?” ಎಂದು ವೈದೇಹಿ ಕೇಳಿದಳು. 
“ಅಮ್ಮ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೂ ಮುಖ ಇರಲಿಲ್ಲ.” 
“ಯಾಕೆ?”
“ಯಾರಾದರೂ ಆಗಬಹುದು ಅಂತ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.” 
ವೈದೇಹಿ ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನೋಡಿದಳು.

ಆ ರಾತ್ರಿ ಮಿಹಿಕಾ ತನ್ನ ಕಪಾಟಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಟಿನ್ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದಳು. “ಅಮ್ಮಾ…” 
ವೈದೇಹಿ ತಿರುಗಿದಳು.
“ನನಗೆ ಈಗ ಇದನ್ನು ತೆರೆಯಬೇಕು.”
ವೈದೇಹಿ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಕರೆದಳು. ಮೂವರೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತರು. 
ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೀರೆಗಳು, ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳು, ಹಳೆಯ ಮೊಬೈಲ್, ಒಂದು ಡೈರಿ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿದ ನೀಲಿ ಹೂವಿತ್ತು. ಆ ಹೂವು ಒಣಗಿ ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ವೈದೇಹಿಯ ಹೃದಯ ಜೋರಾಗಿ ಬಡಿತವಾಯಿತು. ತನ್ನ ಕಾಲೇಜಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕದ ನಡುವೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಹೂವಿನಂತೆಯೇ ಅದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಹೂವುಗಳು ಎಷ್ಟೋ ನೆನಪುಗಳಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಅವಳು ಅದನ್ನು ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಬಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಮರಳಿ ಇಟ್ಟಳು.
ಮಿಹಿಕಾ ತಾಯಿಯ ಸೀರೆಯೊಂದನ್ನು ಮುಖದ ಬಳಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. “ಸ್ವಲ್ಪ ಅಮ್ಮನ ಹಾಗೆ ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತಿದೆ,” ಎಂದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. 
ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ಡೈರಿಯ ಮೊದಲ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು: ‘ಮಿಹಿಕಾಳಿಗೆ—ನೀನು ದೊಡ್ಡವಳಾದಾಗ ಓದಲು.’
ಮಿಹಿಕಾ ಡೈರಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದಳು. “ನಾನು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡವಳಾಗಿಲ್ಲ.”
“ಹಾಗಾದರೆ ಇದನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಇಡೋಣ,” ಎಂದ ವೈದೇಹಿ.

 ***

ಹಳೆಯ ಮೊಬೈಲ್ ಮಾತ್ರ ಮಿಹಿಕಾಳ ಕುತೂಹಲ ಕೆರಳಿಸಿತು. “ಇದರಲ್ಲಿ ಅಮ್ಮನ ಧ್ವನಿ ಇರಬಹುದಾ?”
ಆದಿತ್ಯ ಅದನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ. ಹಳೆಯ ಮೊಬೈಲ್ ಚಾಲನೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ.ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ತಜ್ಞರ ನೆರವಿನಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಿಹಿಕಾಳ ಬಾಲ್ಯದ ನಗು, ಹಾಡು, ಸಾನ್ವಿ ಹೇಳಿದ ಪುಟ್ಟ ಕಥೆಗಳ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಗಳಿದ್ದವು. ಮಿಹಿಕಾ ಅವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು.
ಒಂದು ಸಂಜೆ ಕಡತಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಆದಿತ್ಯನಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರ ಹೆಸರೊಂದು ಕಾಣಿಸಿತು. ಕೊನೆಯ ಕಡತದ ಹೆಸರು—“ದೇಹೀಗೆ”.
“ವೈದೇಹಿ, ಇದು ನಿನಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹೆಸರಿನಂತಿದೆ,” ಎಂದ.
ವೈದೇಹಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ‘ದೇಹೀ.’ ಅದು ಅವಳ ಬಾಲ್ಯದ ಆತ್ಮೀಯರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಸರು. ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಯಾರೂ ಹಾಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. “ಬಹುಶಃ ಬೇರೆಯವರಿಗಿರಬಹುದು,” ಎಂದಳು. 
ಆದರೆ ಅವಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ವೈದೇಹಿಯ ಬೆರಳು ನಡುಗಿತು. ಮಿಹಿಕಾ ಅವಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಳು. ಆದಿತ್ಯ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಚಾಲನೆ ಮಾಡಿದ. ಮೊದಲು ಕೆಲವು ಕ್ಷಣ ಮೌನ. ನಂತರ ಮೃದುವಾದ ಮಹಿಳಾ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿತು.
“ದೇಹೀ…"
ವೈದೇಹಿಯ ಹೃದಯ ಒಮ್ಮೆ ಬಲವಾಗಿ ಬಡಿದಂತಾಯಿತು.
"ಈ ಧ್ವನಿ ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ನಿನ್ನವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆಯೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ನನ್ನನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಬೇಕಾಗಬಹುದು."
ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆಯಾಸದ ನಡುವೆಯೂ ಏನೋ ಪರಿಚಿತತೆ ಇತ್ತು.
"ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಳೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಸಂಜೆ, ನಗರದ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಳುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿದ್ದೆ. ಶಿಕ್ಷಕ ತರಬೇತಿಯ ಶುಲ್ಕ ಕಟ್ಟಲಾಗದೆ ಊರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಹೊರಟಿದ್ದೆ. ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನನಗಾಗಿ ಯಾವ ದಾರಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ.
“ನೀನು ನನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕಾರಣ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ನಾವು ಅಪರಿಚಿತರು. ಆದರೂ ನನ್ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ನಿನ್ನ ಬ್ಯಾಗಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಂದಾಗ ನಾನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದೆ. ಆಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕಿಯಾಗಿ ಬರಲು ಹೇಳಿದ್ದೆ. ‘ಸಹಾಯ ಬೇಡ, ಕೆಲಸ ಮಾಡು; ನಿನ್ನ ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತಾಗ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಜಾಗ ಮಾಡು,’ ಎಂದಿದ್ದೆ.
ವೈದೇಹಿ ಬೆಚ್ಚಿದಳು. ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ದೃಶ್ಯವೊಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗತೊಡಗಿತು. ಮಳೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಚೀಲ ಹಿಡಿದು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಯುವತಿ. ಮರುದಿನ ಸಹಜ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ ಅದೇ ಹುಡುಗಿ. ಆರು ತಿಂಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾ, ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಾ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಬಿಡುವಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶಿಕ್ಷಕ ತರಬೇತಿಯ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಹೆಸರು…
“ಸಾನ್ವಿ…” ಎಂದು ವೈದೇಹಿ ಪಿಸುಗುಟ್ಟಿದಳು.
ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. - “ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಆರು ತಿಂಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ. ನೀನು ನನಗೆ ಕೇವಲ ಸಂಬಳ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆ. ನಂತರ ದೂರದ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯ ಕೆಲಸ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಹೊರಡುವ ದಿನ ನಿನಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಧನ್ಯವಾದ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುತ್ತೇನೆಂದುಕೊಂಡೆ. ಆದರೆ ಜೀವನ ಯಾವಾಗಲೂ ನಾವು ಬರೆದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೊಸ ಊರು, ಹೊಸ ಕೆಲಸ, ಮದುವೆ, ನಂತರ ಮಿಹಿಕಾ…
“ಮಿಹಿಕಾ ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಅವಳ ತಂದೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ. ಆಮೇಲೆ ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಿನವೂ ನನಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಯಿತು. ಅನಾರೋಗ್ಯ ಆರಂಭವಾದಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಬೇಕೆನಿಸಿತು. ನಿನ್ನ ಕೇಂದ್ರ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು. ನಿನ್ನ ಚಿತ್ರ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿತ್ತು. ನೀನು ಮಕ್ಕಳ ನಡುವೆ ನಗುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದೆ. ಒಮ್ಮೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಹೊರಟಿದ್ದೆ ಕೂಡ. ಆದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಬದುಕಿಗೆ ನನ್ನ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬಾರದೆಂದುಕೊಂಡೆ. ಈಗ ಯೋಚಿಸಿದರೆ, ಬಹುಶಃ ನಾನು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದೆನೋ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹಾಯ ಕೇಳುವುದು ದುರ್ಬಲತೆ ಅಲ್ಲವೆಂದು ನನಗೆ ಕಲಿಸಿದವಳ ಬಳಿಯೇ ಸಹಾಯ ಕೇಳಲು ನಾನು ಹೆದರಿದೆ.”
ವೈದೇಹಿಯ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿತು. ಸಾನ್ವಿಯ ಮುಖ ಈಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಯುವತಿ. ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳೆಂದರೆ, ವೈದೇಹಿ ತಮಾಷೆಗೆ ಅವಳನ್ನು ‘ನಮ್ಮ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ರಾಣಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ಒಂದು ದಿನ ಸಾನ್ವಿ ಕೇಳಿದ್ದಳು, “ಮೇಡಂ, ನೀವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇಷ್ಟು ಧೈರ್ಯ ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತೀರಿ?”
ಅದಕ್ಕೆ ವೈದೇಹಿ ನಗುತ್ತ, “ನನಗೂ ಯಾರಾದರೂ ಹೇಳಬೇಕಾದ ದಿನಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಕಣೇ,” ಎಂದಿದ್ದಳು. ಆ ನೆನಪು ಅವಳೊಳಗೆ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹಾದುಹೋಯಿತು.
ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಸಾನ್ವಿ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದಳು
“ಮಿಹಿಕಾ ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಹೆದರುತ್ತಾಳೆ. ನಾನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾದ ದಿನವೂ ಮಳೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವಳು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನಾನು ಅವಳಿಗೆ ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ —‘ಈ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಒಬ್ಬಳೇ ಅಲ್ಲ.’ ಅವಳಿಗೆ ಶಾಲೆ ಬಿಡಿಸಲು ಹೇಳಿದಾಗ, ನೀನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸಿದ್ದ ಶಾಲೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೆನಪಿನಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ತೋರಿಸಿದೆ. ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೀನು ಒಮ್ಮೆ ಸಹಾಯಕಿಯರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿ, ‘ಯಾವ ಮಗುವಿಗೂ ಹೆದರಿಕೆ ಇಲ್ಲದ ಶಾಲೆ ಕಟ್ಟಬೇಕು’ ಎಂದಿದ್ದೆ. “ಆ ಮಾತು ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ಇಷ್ಟವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಮಗಳಿಗೂ ಆ ಶಾಲೆಯ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅವಳು ಅದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಿಡಿಸುತ್ತಾಳೆ.
“ಆ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಮುಖವಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಯಾಕೆ ಬಿಡಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅವಳು ಕೇಳಿದಾಗ, ‘ಅಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಇರಬಹುದು. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಆಶ್ರಯ ಬೇಕಾದರೆ ಆ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಜಾಗವಿದೆ,’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ.”
ಮಿಹಿಕಾ ವೈದೇಹಿಯತ್ತ ನೋಡಿದಳು. "ಅಮ್ಮ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶಾಲೆ ನಿಮ್ಮದೇನಾ?”
ವೈದೇಹಿ ಉತ್ತರಿಸುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ.
ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
“ದೇಹೀ…ನನ್ನ ಆರೋಗ್ಯ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಹದಗೆಡುತ್ತಿದೆ. ಮಿಹಿಕಾಳ ಮುಂದಿನ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಭಯವಿದೆ. ಅವಳಿಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಒಳ್ಳೆಯವರು ಸಿಗಲಿ ಎಂದು ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುವ ಹಕ್ಕು ನನಗಿಲ್ಲ. ತಾಯ್ತನವನ್ನು ಯಾರ ಮೇಲೂ ಹೇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಎಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದರೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರಲಿ. ಅವಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವವರು ಅವಳಿಗೆ ಸಿಗಲಿ. ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಅವಳ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಂದರೆ…ನೀನು ಒಮ್ಮೆ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅವಳಿಗೂ ಕೊಡುವೆಯೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ ನನಗಿದೆ. ನನ್ನನ್ನು ಜನ್ಮಕೊಟ್ಟವರು ಈ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಂದರು. ಆದರೆ ನಾನು ಬದುಕನ್ನು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ನಂಬುವಂತೆ ಮಾಡಿದವಳು ನೀನು.  ದೇಹೀ, ನಿನ್ನ ನಗುವಿನ ಹಿಂದೆ ಎಷ್ಟು ಆಯಾಸವಿದೆ ಎಂದು ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೆ. ಒಂದು ದಿನ ನಿನಗೂ ‘ನೀನು ಒಬ್ಬಳೇ ಅಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಆ ದಿನ ಈ ಮಾತು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಲಿ…ನೀನು ಒಮ್ಮೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತು ನೆನಪಿದೆಯಾ? ಒಳ್ಳೆಯತನಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಫಲ ಕೇಳಬೇಡ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನವರಿಗೆ ತಲುಪಿಸು ಎಂದು. ನಾನು ನನ್ನ ಮಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಕಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದೇನೆ. ದೇಹೀ… ಈ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಒಬ್ಬಳೇ ಅಲ್ಲ.”
ಧ್ವನಿ ನಿಂತಿತು.

ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಯ ಸದ್ದು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯಿತು. ವೈದೇಹಿ ವೈದೇಹಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಅವಳೊಳಗೆ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಧ್ವನಿಯ ರಹಸ್ಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿತು.
ಆ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ. ಸಾನ್ವಿಯ ಕಣ್ಣೀರು. ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಆರು ತಿಂಗಳು. ವಿದಾಯ ಹೇಳುವಾಗ ಸಾನ್ವಿ ನೀಡಿದ್ದ ನೀಲಿ ಹೂವು. 
“ಮೇಡಂ, ಇದನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಇಡಿ. ನನ್ನನ್ನು ಮರೆಯಬೇಡಿ,” ಎಂದಿದ್ದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಆ ಹೂವನ್ನು ಕೆಲವು ದಿನ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ನಂತರ ಮನೆ ಬದಲಿಸುವಾಗ ಅದು ಎಲ್ಲೋ ಕಳೆದುಹೋಗಿತ್ತು.
ಆದರೆ ಸಾನ್ವಿ ತನ್ನ ಬಳಿಯೂ ಅಂಥದ್ದೇ ಹೂವೊಂದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ವೈದೇಹಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ಒಣಗಿದ ನೀಲಿ ಹೂವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಳು. ಅದು ಈಗ ಕೇವಲ ಹೂವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಆರಂಭವಾದ ಪರಿಚಯದ ಮೌನ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವಳೊಳಗೆ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮೂಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವೂ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಯಿತು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆ ಮಾತು ತನ್ನ ಹಳೆಯ ದಿನಗಳ ಮುಗ್ಧ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದು ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೇವರು ತನಗೆ ಧೈರ್ಯ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಈಗ ತನ್ನದೇ ಮಾತು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿ ಬೇರುಬಿಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು.
ತಾನು ಒಮ್ಮೆ ಸಾನ್ವಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತು, ಸಾನ್ವಿಯ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು, ಮಿಹಿಕಾಳ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು, ಈಗ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು. 

“ಅಮ್ಮಾ…” ಮಿಹಿಕಾ ಅವಳ ಕೈ ಮುಟ್ಟಿದಳು. “ನೀವು ಯಾಕೆ ಅಳುತ್ತಿಲ್ಲ?” 
ವೈದೇಹಿ ಅವಳನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಆಗ ಕಣ್ಣೀರು ಒಡೆದುಬಂತು. ““ನಾನು ಇಷ್ಟು ವರ್ಷ ನನಗೆ ಯಾರೋ ಧೈರ್ಯ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ ಮಿಹಿಕಾ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮ ನನ್ನದೇ ಮಾತನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ನನಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾಳೆ.”
“ಅಮ್ಮಗೆ ನೀವು ಗೊತ್ತಿತ್ತಾ?”
“ಹೌದು. ನಿನ್ನ ಅಮ್ಮ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಅವಳು ಎಷ್ಟು ಧೈರ್ಯವಂತೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಈಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿದೆ.”
“ಹಾಗಾದರೆ ನನಗೆ ಇಬ್ಬರು ಅಮ್ಮಂದಿರಾ?”
ವೈದೇಹಿ ಅವಳ ಮುಖವನ್ನು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಳು. “ಹೌದು ಮಿಹಿಕಾ. ನಿಂಗೆ ಜನ್ಮಕೊಟ್ಟ ಅಮ್ಮ ನಿನ್ನ ಬದುಕಿನ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ. ನಿನ್ನ ಜೊತೆ ಮುಂದಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲು ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ. ನೀನು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಸಬಹುದು.”
“ಒಬ್ಬರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಸಿದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಬೇಸರವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾ?”
“ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಭಾಗಿಸಿದರೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಕಣೇ. ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತದೆ.”
ಮಿಹಿಕಾ ವೈದೇಹಿಯ ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸಿದಳು. “ಆಗ ನೀವು ಮತ್ತೆ ದುಃಖವಾದರೆ ನಾನು ಅಮ್ಮ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.”
“ಏನು ಹೇಳುತ್ತೀಯ?”
ಮಗು ಅವಳ ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಬಂದು ಪಿಸುಗುಟ್ಟಿತು. “ದೇಹೀ… ಈ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದೇನೆ.”
ಆದಿತ್ಯ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿ ಕಣ್ಣೀರು ಮರೆಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಮಿಹಿಕಾ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, “ಅಪ್ಪಾ, ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮಳೆ ಬಂತಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
“ಹೌದು. ನಮ್ಮ ಮನೆಯೊಳಗೂ ಮಳೆ ಬರುತ್ತದೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ,” ಎಂದ.
“ಛತ್ರಿ ತರಲಾ?”
ಮೂರೂ ಜನ ನಗುತ್ತಲೇ ಅತ್ತರು.

 ***

ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಸಹಜ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರದ ಹೊಸ ಕಟ್ಟಡ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಾಯಿತು. ವೈದೇಹಿ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸಿದ್ದ ಚಿತ್ರದಂತೆಯೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರವಿತ್ತು. ಒಂದು ಕಡೆ ಪಾಠದ ಕೊಠಡಿಗಳು, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕಲಾ ವಿಭಾಗ, ಮೂರನೆಯ ಕಡೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರ. ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಕಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆಸನ ಮಾಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಸಾಲು ಕೆತ್ತಲಾಗಿತ್ತು:
‘ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಅಪೂರ್ಣರಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳುತ್ತಿರುವವರು.’
ವೈದೇಹಿ ಕೇಂದ್ರದ ಒಂದು ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ “ಸಾನ್ವಿ ಆಶ್ರಯ” ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟಳು. ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಓದು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಅದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಸಹಾಯ ಪಡೆಯುವವರು ನಾಚಿಕೆಪಡಬಾರದು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ದಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲಿಲ್ಲ; ‘ಮುಂದಿನ ಕೈ’ ಯೋಜನೆ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟಳು. ನೆರವು ಪಡೆದವರು ತಮ್ಮ ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ನಂತರ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ನೆರವಾಗಬೇಕು—ಅಷ್ಟೇ ಅದರ ಆಶಯ.
ಉದ್ಘಾಟನೆಯ ದಿನ ಮಳೆ ಬಂತು. ಅತಿಥಿಗಳು ಮರದ ಕೆಳಗಿಂದ ಸಭಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಓಡಿದರು. ಮಿಹಿಕಾ ಮಾತ್ರ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕೈ ಚಾಚಿದಳು.
“ಹೆದರಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾ?” ಎಂದು ಆದಿತ್ಯ ಕೇಳಿದ.
ಮಿಹಿಕಾ ಆಕಾಶದತ್ತ ನೋಡಿದಳು.“ಸ್ವಲ್ಪ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ನಾನು ಒಬ್ಬಳೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.”
ವೈದೇಹಿ ಅವಳ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ನಿಂತಳು. ಮಳೆ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನೆನೆಸಿತು.
ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದ್ದ ಅದೇ ಮಳೆ, ಇಂದು ಅವಳ ಮಗಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಗುವನ್ನು ಅರಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಗಿದ ನಂತರ ವೈದೇಹಿ ಒಬ್ಬಳೇ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತಳು. ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬರೆದಿದ್ದ ಎರಡು ಪತ್ರಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಸುಡಬೇಕೆಂದು ಒಮ್ಮೆ ಯೋಚಿಸಿದ್ದಳು. ನಂತರ ಹರಿಯುವ ನೀರಿಗೆ ಬಿಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದಳು. ಈಗ ಅವನ್ನು ಮಿಹಿಕಾಳ ತಾಯಿಯ ಡೈರಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಇಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಳು.
ಆದಿತ್ಯ ಬಂದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ. “ಇನ್ನೂ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತೀಯಾ?”
“ಪ್ರತಿದಿನ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ದಿನ.”
“ಮಿಹಿಕಾ ಬಂದ ಮೇಲೆ ನೋವು ಹೋಗಿದೆಯಾ?”
ವೈದೇಹಿ ತಲೆ ಆಡಿಸಿದಳು. “ನೋವಿನ ರೂಪ ಬದಲಾಗಿದೆ ಆದಿತ್ಯ. ಆದರೆ ಒಂದು ಮಗು ಮತ್ತೊಂದು ಮಗುವಿನ ಸ್ಥಾನ ತುಂಬುವುದಿಲ್ಲ. ಮಿಹಿಕಾ ನನ್ನ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ. ಅವಳು ತನ್ನದೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದವಳು. ನನ್ನೊಳಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಆ ಎರಡು ಜೀವಗಳು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ನೆನಪು ಬೇರೆ. ಮಿಹಿಕಾಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಬೇರೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು.”
“ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟು ಜಾಗ ಹೇಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ?”
ವೈದೇಹಿ ಅವನತ್ತ ನೋಡಿದಳು. “ನೋವು ಬಂದಾಗ ಅದು ಒಡೆಯುತ್ತದೆ ಅಲ್ವಾ? ಒಡೆದ ಬಿರುಕುಗಳ ನಡುವೆ ಹೊಸ ಜಾಗ ಸಿಗಬಹುದು.”
ಆದಿತ್ಯ ಅವಳ ಕೈ ಹಿಡಿದ. “ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೌನ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ಈಗ ಎಷ್ಟು ಅಂಕ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ?”
“ಪಾಸ್ ಆಗಿದ್ದೀಯ. ಆದರೆ ಜೀವಮಾನಪೂರ್ತಿ ಮರುಪರೀಕ್ಷೆ ಇದೆ.”
“ಅದು ಅನ್ಯಾಯ.”
“ಮದುವೆಯ ನಿಯಮಾವಳಿಯನ್ನು ಓದದೆ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ್ದು ನಿಮ್ಮ ತಪ್ಪು.”
ಇಬ್ಬರೂ ನಕ್ಕರು.

ದೂರದಲ್ಲಿ ಮಿಹಿಕಾ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ನಿಂತು ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಹೊಸ ಚಿತ್ರವೊಂದನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ್ದಳು. ದೊಡ್ಡ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಈ ಬಾರಿ ಮುಖವಿಲ್ಲದ ಒಬ್ಬಳೇ ಮಹಿಳೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮೂವರು ಕೈ ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದರು. ಮೇಲಿನ ಮೋಡದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಹಿಳೆಯ ಮುಖ ಮೃದುವಾಗಿ ಮೂಡಿತ್ತು. ಚಿತ್ರದ ಕೆಳಗೆ ಮಿಹಿಕಾ ತನ್ನ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಳು:
‘ಹೋದವರು ಆಕಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದವರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಛತ್ರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.’
ವೈದೇಹಿ ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವಳ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತೆ ತುಂಬಿತು. ಈ ಬಾರಿ ಅವಳು ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲಿಲ್ಲ.

 ***

ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳ ನಂತರ ‘ಮುಂದಿನ ಕೈ’ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದ ರೇವತಿ ಎಂಬ ಯುವತಿ ವೈದೇಹಿಯ ಕೊಠಡಿಗೆ ಬಂದಳು.  ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಂಬಳದ ಲಕೋಟೆಯಿತ್ತು. “ಮೇಡಂ, ನೀವು ಕೊಟ್ಟ ಸಹಾಯದ ಹಣವನ್ನು ಮರಳಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ,” ಎಂದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಲಕೋಟೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದಳು. “ನನಗೆ ಮರಳಿಸಬೇಡ. ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದ ದಿನ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳಿಗೆ ಒಂದು ಅವಕಾಶ ಕೊಡು.”
ರೇವತಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೌನವಾಗಿದ್ದಳು. ನಂತರ ಹೊರಗೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಹದಿನಾರರ ಹರೆಯದ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದಳು. “ಇವಳು ಕಾವ್ಯಾ. ತಂದೆ ಇಲ್ಲ. ಮನೆಯವರು ಓದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಹೊರಟಿದ್ದಾರೆ. ನನ್ನ ಮೊದಲ ಸಂಬಳದಿಂದ ಇವಳ ಪುಸ್ತಕದ ಖರ್ಚು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಇವಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಲಿಯಲು ಜಾಗ ಕೊಡುತ್ತೀರಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಉತ್ತರಿಸುವ ಮುನ್ನವೇ ಮಿಹಿಕಾ, “ಜಾಗ ಯಾಕಿಲ್ಲ? ನಮ್ಮ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಇನ್ನೂ ತುಂಬಾ ನೆರಳಿದೆ!” ಎಂದಳು.
ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದವರೆಲ್ಲ ನಕ್ಕರು.
ವೈದೇಹಿ ಮಾತ್ರ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದಳು.
ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ತಾನು ಸಾನ್ವಿಗೆ ಚಾಚಿದ್ದ ಕೈ, ಇಂದು ರೇವತಿಯಿಂದ ಕಾವ್ಯಾಳ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವಳು ರೇವತಿಯತ್ತ ನೋಡಿದಳು. “ನೀನು ಇಂದು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಹಣಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು.”
“ಏನು ಮೇಡಂ?”
“ನಾನು ಆರಂಭಿಸಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೀನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯಲ್ಲ… ಅದೇ.”
ರೇವತಿ ನಕ್ಕಳು.
ಮಿಹಿಕಾ ಕಾವ್ಯಾಳ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಹೊರಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದಳು. “ಬಾ, ಮೊದಲು ನಮ್ಮ ಮರ ತೋರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರೆ ಯಾರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಓಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ.”
ವೈದೇಹಿ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ನಿಂತು ನೋಡಿದಳು. ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಇಬ್ಬರು ಹುಡುಗಿಯರು ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಒಬ್ಬಳು ತನ್ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ವೈದೇಹಿಗೆ ಹಳೆಯ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ ನೆನಪಾಯಿತು. ಅಂದೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಿತ್ತು. ಒಬ್ಬಳು ಅಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೇಳಿದ್ದಳು. ಕೆಲವು ಕಥೆಗಳು ಬಹುಶಃ ದೊಡ್ಡ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, “ಏನಾಯಿತು?” ಎಂದು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ.

 ***

ಆ ರಾತ್ರಿ ಮಳೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಿಂತಿತು. ಮರದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಒಂದೊಂದೇ ಹನಿ ಜಾರುತ್ತಿತ್ತು. ವೈದೇಹಿ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಲು ಎದ್ದಾಗ ಮಿಹಿಕಾ ಓಡಿ ಬಂದು ಅವಳ ಕೈ ಹಿಡಿದಳು. ಆದಿತ್ಯ ಮತ್ತೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ. ಮೂವರೂ ಒಳಗೆ ನಡೆಯುವಾಗ ಆಕಾಶದ ಮೋಡದ ನಡುವೆ ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರ ಕಾಣಿಸಿತು. 
ಮಿಹಿಕಾ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸಿ, “ಅದು ನನ್ನ ಮೊದಲ ಅಮ್ಮನಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ವೈದೇಹಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ನಗಿದಳು. “ಬಹುಶಃ ಅವಳೂ ಇರಬಹುದು. ಇನ್ನೂ ನಮ್ಮನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಪ್ರೀತಿಸುವ ಎಲ್ಲರೂ ಇರಬಹುದು.”
“ಆಗ ನಾವು ಅವರಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು?”
ವೈದೇಹಿ ಮಗಳ ಕೈಯನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದಳು. “ನೀವು ಕೊಟ್ಟ ಬೆಳಕು ನಮ್ಮವರೆಗೆ ತಲುಪಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳೋಣ.”
ಮಿಹಿಕಾ ಆಕಾಶದತ್ತ ಕೈ ಬೀಸಿದಳು. ನಂತರ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ವೈದೇಹಿಯತ್ತ ತಿರುಗಿದಳು. “ಅಮ್ಮಾ, ನಾಳೆ ಮಳೆ ಬಂದರೆ?”
“ಏನಾಯಿತು?”
“ನಾವು ಛತ್ರಿ ಹಿಡಿದು ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗೋಣವಾ?”
“ಹೋಗೋಣ.”
“ಕಾವ್ಯಾಳಿಗೂ ಒಂದು ಛತ್ರಿ ಬೇಕು.”
ಆದಿತ್ಯ ನಕ್ಕ. “ನಾಳೆ ಅವಳಿಗೂ ತರುತ್ತೇನೆ.”
ಮಿಹಿಕಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಓಡಿದಳು. 
ವೈದೇಹಿ ಮಾತ್ರ ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಂತಳು.ಮಳೆಯಿಂದ ತೊಳೆದ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಬೀದಿದೀಪದ ಬೆಳಕು ಬೆಳ್ಳಿಯ ದಾರಿಯಂತೆ ಹರಡಿತ್ತು. ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದ ಸೀಮೆಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪ ನೆನಪಾಯಿತು. ಆ ದೀಪದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತು ಕನಸು ಕಂಡ ಪುಟ್ಟ ಹುಡುಗಿ. ತಂದೆಯ ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮೊದಲ ಸಂಬಳ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದ ಮಗಳು. ಗಂಡನ ಸೋಲಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಹೆಂಡತಿ. ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಶಾಲೆ ಕಟ್ಟಿದ ಶಿಕ್ಷಕಿ. ತನ್ನೊಳಗೆ ಮೂಡಿದ ಎರಡು ಪುಟ್ಟ ಜೀವಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಾಯಿ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತಾಯಿಯ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬಂದ ಮಗುವಿಗೆ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗಕೊಟ್ಟ ಮಹಿಳೆ. ಅವಳ ಬದುಕಿನ ಯಾವ ಭಾಗವೂ ಅಳಿದುಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಇಂದಿನ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು.
ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವಳ ನಗು ತನ್ನ ನೋವನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವ ಪರದೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈಗಲೂ ಅವಳ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನೋವಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲು ನಗಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನಗುವಿನ ಜೊತೆಗೆ ಅಳುವುದಕ್ಕೂ, ದುಃಖದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂತೋಷಪಡುವುದಕ್ಕೂ ಅವಳು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜಾಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು. 
ಒಳಗಿನಿಂದ ಮಿಹಿಕಾಳ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿತು. “ಅಮ್ಮಾ… ಬೇಗ ಬನ್ನಿ! ಅಪ್ಪ ಮತ್ತೆ ಸಕ್ಕರೆ ಹಾಕಿ ಸಾರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ!”
ವೈದೇಹಿ ಜೋರಾಗಿ ನಕ್ಕಳು. “ಆದಿತ್ಯ! ಈ ಸಲ ಉಪ್ಪಿನ ಡಬ್ಬಿ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಮೊದಲು ನೋಡಿ!”
“ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ!” ಎಂದು ಒಳಗಿನಿಂದ ಆದಿತ್ಯನ ಉತ್ತರ ಬಂತು. 
“ಅದಕ್ಕೇ ಭಯವಾಗುತ್ತಿದೆ!” ಎಂದಳು ವೈದೇಹಿ. 
ಮನೆಯೊಳಗೆ ನಗು ಹರಡಿತು. ಅವಳು ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿ ಒಳಗೆ ನಡೆದಳು. ಹೊರಗೆ ಮಳೆ ನಿಂತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಮರದ ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಹನಿಗಳು ಇನ್ನೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಒಂದು ಹನಿ ಬಿದ್ದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಹನಿ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ಕೈ ಚಾಚಿದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಕೈ ಚಾಚಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ವೈದೇಹಿಯ ಕಥೆ ಅಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಮಿಹಿಕಾಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪುಟ ತೆರೆದಿತ್ತು.

***

  

 

ಶನಿವಾರ, ಆಗಸ್ಟ್ 8, 2026

ಬದುಕು ಹೊಲಿದ ಬೆಳ್ಳಿನೂಲು

✍🏻ದೀಪಲಕ್ಷ್ಮಿ ಭಟ್, ಮಂಗಳೂರು   

 

ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಚಂದನಹಳ್ಳಿ ಹೆಸರಿನಂತೆಯೇ ಚಂದನದ ಪರಿಮಳ ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಊರು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಹೊದ್ದು ನಿಂತ ಗದ್ದೆಗಳು, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಿರುಕು ಬಿಟ್ಟ ಕೆರೆ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯ ಬಸವೇಶ್ವರನ ಗುಡಿ — ಇವೇ ಆ ಊರಿನ ಗುರುತುಗಳು. ಊರಿನ ಪೂರ್ವದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ, ಮಣ್ಣಿನ ಗೋಡೆ ಮತ್ತು ಹೆಂಚಿನ ಸೂರಿನ ಪುಟ್ಟ ಗುಡಿಸಲಿನಂತಹ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡುರಂಗ, ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ಸುಜಾತ, ಮಗಳು ಪಲ್ಲವಿ ಮತ್ತು ಮಗ ಸುಮಂತ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು.

ಪಾಂಡುರಂಗನಿಗೆ ಸ್ವಂತ ಜಮೀನಿರಲಿಲ್ಲ. ಯಾರ ಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಕೂಲಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ. ಮಳೆ ಹೆಚ್ಚಾದರೂ ಕೆಲಸವಿರಲಿಲ್ಲ; ಮಳೆ ಬರದಿದ್ದರೂ ಕೆಲಸವಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಡವನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಳೆಯೂ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆ, ಬಿಸಿಲೂ ಇನ್ನೊಂದು ಸಮಸ್ಯೆ. ಸುಜಾತ ನಾಲ್ಕು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆ ತೊಳೆದು, ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಪ್ಪಳ–ಸಂಡಿಗೆ ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟು, ಸಿಕ್ಕಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಮನೆಗೆ ತರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆ ಮನೆಯ ಒಲೆ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರತಿದಿನದ ಹೋರಾಟವಾಗಿದ್ದರೂ, ಮಕ್ಕಳ ಓದು ನಿಲ್ಲಬಾರದು ಎಂಬುದು ಗಂಡ–ಹೆಂಡತಿಯ ಒಂದೇ ಹಠವಾಗಿತ್ತು. 

ಪಲ್ಲವಿ ಆ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು. ವಯಸ್ಸು ಹದಿನೇಳು. ಬಡತನ ಅವಳ ಮುಖದ ಹೊಳಪನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ವಯಸ್ಸಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಕೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ. ಶಿಕ್ಷಕರು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಗೊತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಗೆಳತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಗಲಿ ಎಂದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೈ ಎತ್ತದೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ಮೃದು ಮನಸ್ಸು. ಅವಳ ತಮ್ಮ ಸುಮಂತ ಎಂಟನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದ. ಓದಿಗಿಂತ ಗಾಳಿಪಟ, ಗಿಲ್ಲಿದಾಂಡು ಮತ್ತು ಊರ ಕೆರೆಯ ಮೀನುಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿ. ಆದರೂ ಅಕ್ಕ ಹೇಳಿದರೆ ಪುಸ್ತಕ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ.

 


ಒಂದು ವರ್ಷ ಮಳೆ ಕೈಕೊಟ್ಟಾಗ ಪಾಂಡುರಂಗನಿಗೆ ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಸರಿಯಾದ ಕೆಲಸ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅಕ್ಕಿಯ ಡಬ್ಬಿಯ ತಳ ಕಾಣಿಸತೊಡಗಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸುಜಾತಳಿಗೆ ಜ್ವರ ಬಂದು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾತ್ರಿ ಪಲ್ಲವಿ ಅಮ್ಮನ ಹಳೆಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನೋಡಿದಳು. ಸೀರೆಯ ಅಂಚು ಹರಿದಿತ್ತು. ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಅಜ್ಜಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಹೊಲಿಗೆ ಯಂತ್ರ ಧೂಳು ಹಿಡಿದು ಕುಳಿತಿತ್ತು. 
“ಅಮ್ಮಾ, ಈ ಯಂತ್ರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
“ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲು ಯಾರಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ? ನಿನ್ನ ಅಜ್ಜಿ ಇದ್ದಾಗ ಎಂಥೆಂಥ ರವಿಕೆ ಹೊಲಿಯುತ್ತಿದ್ದರು ಗೊತ್ತಾ?!” ಎಂದು ಸುಜಾತ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟಳು.

*** 

ಮರುದಿನ ಪಲ್ಲವಿ ಶಾಲೆ ಮುಗಿಸಿ ಊರಿನ ದರ್ಜಿಯಾದ ಹಮೀದ್ ಚಾಚಾ ಅವರ ಅಂಗಡಿಗೆ ಹೋದಳು. “ಚಾಚಾ, ನನಗೆ ಹೊಲಿಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತೀರಾ? ಹಣ ಈಗ ಕೊಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಗಡಿ ಗುಡಿಸುತ್ತೇನೆ, ಗುಂಡಿ ಹೊಲಿಯುತ್ತೇನೆ, ದಾರ ಸುತ್ತಿಡುತ್ತೇನೆ,” ಎಂದಳು. 
ಹಮೀದ್ ಚಾಚಾ ಅವಳ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕರು. “ಕಲಿಯುವವನಿಂದ ಗುರು ಮೊದಲು ಹಣ ಕೇಳಿದರೆ ವಿದ್ಯೆ ಮುನಿಯುತ್ತದೆ, ಮಗಳೇ. ಬಾ, ಕಲಿಸುತ್ತೇನೆ.”
ಪಲ್ಲವಿಯ ಬೆರಳುಗಳು ಅಕ್ಷರ ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಚುರುಕಾಗಿದ್ದವೋ, ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುವುದಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಚುರುಕಾದವು. ಮೂರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸರಳ ರವಿಕೆ, ಮಕ್ಕಳ ಲಂಗ, ದಾವಣಿ, ಚೂಡಿದಾರದ ಮೇಲಂಗಿ ಹೊಲಿಯುವುದನ್ನು ಕಲಿತುಬಿಟ್ಟಳು. ರಾತ್ರಿ ಸೀಮೆಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದಳು; ಎಲ್ಲರೂ ಮಲಗಿದ ಮೇಲೆ ಯಂತ್ರ ಓಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಯಂತ್ರದ ಟಕಟಕ ಸದ್ದು ಆ ಮನೆಯ ಬಡತನದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಡಿಯುವ ಪುಟ್ಟ ಆಶೆಯ ಹೃದಯಬಡಿತದಂತಿತ್ತು. 

ಮೊದಲ ಬಾರಿ ನೆರೆಮನೆಯ ಲಕ್ಷ್ಮಕ್ಕ ಕೊಟ್ಟ ರವಿಕೆ ಹೊಲಿದು ಪಲ್ಲವಿಗೆ ಮೂವತ್ತು ರೂಪಾಯಿ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಆ ನೋಟನ್ನು ಅವಳು ತನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಅಮ್ಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟಾಗ ಸುಜಾತಳ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿ ಬಂತು
“ಇದು ನಿನ್ನ ದುಡ್ಡು. ಪುಸ್ತಕ ತೆಗೆದುಕೋ,” ಎಂದಳು.
“ನನ್ನ ಪುಸ್ತಕ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಬರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಸುಮಂತನ ಶಾಲೆಯ ಶುಲ್ಕ ಕಟ್ಟೋಣ,” ಎಂದ ಪಲ್ಲವಿಯನ್ನು ಪಾಂಡುರಂಗ ಮೌನವಾಗಿ ನೋಡಿದ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಗಳು ತನಗಿಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಅನಿಸಿತು. 

ಹೀಗೆ ದಿನಗಳು ಕಳೆದವು. “ಪಲ್ಲವಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೊಲಿಸಿದರೆ ಬಟ್ಟೆ ಮೈಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೂರುತ್ತದೆ,” ಎಂಬ ಮಾತು ಊರಲ್ಲಿ ಹರಡಿತು. ಅವಳು ಅಳತೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಯಾರ ಬಡತನವನ್ನೂ, ಯಾರ ಸಿರಿತನವನ್ನೂ ಅಳೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಮಯಕ್ಕೆ ಕೆಲಸ ಕೊಡುವುದು, ಉಳಿದ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡುವುದು, ಹಣವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಕಾಯುವುದು— ಇವುಗಳಿಂದ ಪಲ್ಲವಿಯ ಹೆಸರು ಊರಿನ ನಾಲ್ಕು ಬೀದಿಗಳಿಗೂ ತಲುಪಿತು. ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ, ಅವಳಿಗೆ ಬರುವ ಹೋಳಿಗೆಯ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಸಂಪಾದನೆಯೂ ಮನೆಯ ಖರ್ಚು ಕಳೆಯುವಷ್ಟು ಬರತೊಡಗಿತು. 

ಒಂದು ಕಾರ್ತಿಕದ ಸಂಜೆ ಹಳೆಯ ಯಂತ್ರದ ಕೆಳಗಿನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವಳಿಗೆ ಚಂದನದ ಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪುಟ್ಟ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಂದು ಸಿಕ್ಕಿತು. ಅದರ ಮುಚ್ಚಳದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಂದಿಯ ಚಿತ್ರ ಕೆತ್ತಲಾಗಿತ್ತು. ಒಳಗೆ ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಒಂದು ದಾರದ ಉಂಡೆ, ತಾಮ್ರದ ಸೂಜಿ ಮತ್ತು ಮಸುಕಾದ ಕಾಗದ ಇತ್ತು. ಕಾಗದದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಅಜ್ಜಿಯ ಕೈಬರಹ:
“ಈ ದಾರ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕರುಣೆ ತುಂಬಿದ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕರೆ ಮುರಿದ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿದರೆ ಬಂಧವನ್ನೇ ಹರಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಇದರ ನಿಜಬಣ್ಣ ಕಾಣುತ್ತದೆ.”
ಪಲ್ಲವಿ ಅದನ್ನು ಓದಿ ನಕ್ಕಳು. “ಅಜ್ಜಿಯ ಕಥೆಗಳೂ ಅಜ್ಜಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ!” ಎಂದು ದಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಳು. ಆದರೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಿಟಕಿಯಿಂದ ಬಿದ್ದ ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಸಣ್ಣ ಸಂದಿಯಿಂದ ಒಳನುಗ್ಗಿದಾಗ, ದಾರ ನೀಲಿಬಣ್ಣದ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವುದನ್ನು ಅವಳು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ. 

***

ಚಂದನಹಳ್ಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಶಂಕರೇಗೌಡರ ದೊಡ್ಡ ಮನೆ ಇತ್ತು. ವಿಶಾಲವಾದ ಅಂಗಳ, ತೆಂಗು–ಅಡಿಕೆ ತೋಟ, ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳು, ಬಾಗಿಲ ಮುಂದೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಜನ. ಹಣ, ಜಮೀನು, ಹೆಸರು — ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಕೊರತೆಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಯಾರೂ ಜೋರಾಗಿ ಮಾತನಾಡದ ಒಂದು ದುಃಖವಿತ್ತು. ಅದು ಶಂಕರೇಗೌಡರ ಮೊಮ್ಮಗ ಬಸವ. 

ಬಸವ ಹುಟ್ಟಿದಾಗಲೇ ಬೇರೆ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತ ನಿಧಾನವಾಗಿದ್ದ. ಮಾತು ತಡವಾಗಿ ಬಂತು. ಅಕ್ಷರಗಳು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಮುಖಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಜನರ ಮಾತಿನ ಒಳಾರ್ಥ ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಜೊತೆಗೆ ಆಗಾಗ ಮೂರ್ಛೆ ಬಂದು ಕೈಕಾಲು ಸೆಳೆತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಊರವರು ಅವನನ್ನು “ಪೆದ್ದ ಬಸವ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಕ್ಕಳು ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದು ಕಿಚಾಯಿಸಿದರೆ ಅವನು ಸಿಟ್ಟಾಗದೆ, ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಗುತ್ತಿದ್ದ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುವುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. 

ಬಸವನ ತಂದೆ–ತಾಯಿ ಅವನು ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದಾಗಲೇ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ಸತ್ತಿದ್ದರು. ಶಂಕರೇಗೌಡ ಮತ್ತು ಅವರ ಹೆಂಡತಿ ಗೌರಮ್ಮನೇ ಅವನನ್ನು ಸಾಕಿದ್ದರು. ನಗರದ ದೊಡ್ಡ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ದೂರದ ವೈದ್ಯರು, ಔಷಧಿ, ಪೂಜೆ, ಹರಕೆ — ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಔಷಧಿಯಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಮಾತ್ರೆ ಕೊಡಲು ಮನೆಯವರು ಮರೆತರೆ ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವು ಮಂದಿ ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು, “ಮದುವೆಯಾದೊಡನೆ ರೋಗ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಂಡತಿಯ ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಹೊಸ ಜೀವನ ಸಿಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದಿದ್ದರು. 
ಶಂಕರೇಗೌಡರಿಗೆ ಆ ಮಾತು ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಬರೆದ ಅಕ್ಷರದಂತಾಯಿತು. ವೈದ್ಯರ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಿಂತ ಜಾತಕದ ಭರವಸೆಯೇ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಿಡಿಸಿತು. ಮೊಮ್ಮಗನ ಮದುವೆಗೆ ಹುಡುಗಿಯರನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ಆದರೆ ಬಸವನ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲರೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ಒಂದು ದಿನ ಗೌರಮ್ಮನ ರವಿಕೆ ಹೊಲಿಸಲು ಪಲ್ಲವಿ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಗೆ ಹೋದಳು. ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಬಸವ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಒಣ ಎಲೆಗಳಿಂದ ನಂದಿಯ ಆಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ. ಗಾಳಿಗೆ ಎಲೆಗಳು ಹಾರಿ ಹೋದಾಗ ಅವನ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿತು. ಕೆಲಸದವರು ನಕ್ಕರು.
“ಮತ್ತೆ ಮಾಡಬಹುದು ಅಲ್ವಾ?” ಎಂದು ಪಲ್ಲವಿ ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೇಳಿದಳು.
“ಗಾಳಿ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಯಿತು. ಗಾಳಿಗೆ ನಂದಿ ಬೇಕಿತ್ತಾ?” ಎಂದು ಅವನು ಮಗುವಿನಂತೆ ಕೇಳಿದ.
“ಬಹುಶಃ ಬೇಕಿರಬಹುದು. ನಾವು ಇನ್ನೊಂದು ಮಾಡೋಣ. ಇದು ಗಾಳಿಗೆ, ಮುಂದಿನದು ನಿನಗೆ,” ಎಂದಳು.
ಅವಳು ಎರಡು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ನಂದಿಯ ರೂಪ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಳು. ಬಸವ ಅವಳನ್ನು ಅಚ್ಚರಿಯಿಂದ ನೋಡಿದ. “ನಿನ್ನ ಬೆರಳಿಗೆ ಮಾತು ಬರುತ್ತದಾ?” ಎಂದನು.
ಆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಪಲ್ಲವಿಗೆ ನಗು ತಂದರೂ, ಮನಸ್ಸಿನ ಆಳದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ತಾಕಿತು. ಇತರರು ಅವನನ್ನು ದಡ್ಡನೆಂದು ನೋಡಿದರೆ, ಅವನು ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸೃಜನಶೀಲತೆ, ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದ. 

ದೂರದಿಂದ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಶಂಕರೇಗೌಡರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಚನೆ ಮೂಡಿತು. "ಪಲ್ಲವಿ ಬಡವಳು, ಆದರೆ ಜಾಣೆ; ಕೆಲಸಗಾರ್ತಿ, ಸಹನೆಯುಳ್ಳವಳು. ಅವಳು ಬಸವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ಈ ಮನೆಗೆ ಬಂದರೆ ಬಸವನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲಳು. ಆದರೆ ಬಸವನ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದ ಅವರು ಒಪ್ಪಬಹುದೇ? ಆದರೂ, ಅವಳ ಕುಟುಂಬದ ಬಡತನ — ನಮ್ಮ ಅಂತಸ್ತು, ಹೆಸರು, ಹಣದ ಮುಂದೆ ಅವಳ ಮನೆಯವರು ಒಪ್ಪಬಹುದು" ಎಂದುಕೊಂಡರು. 

*** 

ಮರುದಿನವೇ ಪಾಂಡುರಂಗನ ಮನೆಗೆ ಬಂದರು. ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹಣ್ಣು, ಸಿಹಿತಿಂಡಿ, ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಮಾತಿನೊಳಗೆ ಮರೆಮಾಡಿದ ಅಧಿಕಾರವೂ ಬಂದಿತ್ತು. 
“ನಿನ್ನ ಮಗಳು ನಮ್ಮ ಬಸವನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಮದುವೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಿಮ್ಮ ಸಾಲ ತೀರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮನೆ ಕಟ್ಟಿಸಿಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಸುಮಂತನ ಓದಿನ ಹೊಣೆ ನಮ್ಮದು,” ಎಂದರು.
ಪಾಂಡುರಂಗ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದ. “ಆದರೆ ಗೌಡರೇ... ಬಸವನ ಆರೋಗ್ಯ...”
“ದೇವರ ದಯೆ ಇದ್ದಾರೆ ಸರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾತಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ - ಬಸವನಿಗೆ ಮದುವೆಯಾದ ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಆರೋಗ್ಯ ಸುಧಾರಿಸಿ, ಹೆಂಡತಿಯ ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೊಸ ಹೇವನ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಅಂತ. ನಿಮ್ಮ ಮಗಳು ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ರಾಣಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಾಳೆ.”
ಪಾಂಡುರಂಗನ ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ಭಾಗವಾಯಿತು. ಒಂದು ಭಾಗ, “ಮಗಳನ್ನು ಬಲಿಕೊಡಬೇಡ,” ಎಂದಿತು. ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗ, “ಮಗನ ಓದು, ಹೆಂಡತಿಯ ಔಷಧಿ, ಸಾಲ, ಹಸಿವು—ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ,” ಎಂದಿತು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಅವನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪಲ್ಲವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಕೇಳದೇ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿಬಿಟ್ಟ.

ವಿಷಯ ತಿಳಿದಾಗ ಪಲ್ಲವಿ ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ನಿಂತಳು. “ಅಪ್ಪಾ, ನನ್ನ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ನಿಮಗೆ ಅನಿಸಲಿಲ್ಲವೇ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು.
ಪಾಂಡುರಂಗ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ. “ನಾನು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ ಮಗಳೇ. ಆದರೆ ಈ ಬಡತನ... ಸುಮಂತನ ಭವಿಷ್ಯ...”
“ನಮ್ಮ ಬಡತನವನ್ನು ನಾನು ಹೊಲಿಗೆ ಮಾಡಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಮಾರಬೇಕಾ?” ಅವಳ ಧ್ವನಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ನೀರಿತ್ತು.
ಸುಜಾತ ಮಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. “ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ಮದುವೆ ಬೇಡ. ಹಸಿದುಕೊಂಡಾದರೂ ಬದುಕೋಣ.”
ಅದೇ ಸಂಜೆ ಬಸವ ಅವರ ಮನೆಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಬಂದ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ ಒಣ ಎಲೆಯ ನಂದಿ ಇತ್ತು.
“ತಾತ ಹೇಳಿದ, ನೀನು ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಬರ್ತೀಯಂತೆ. ಆದರೆ ನೀನು ಅತ್ತಿದ್ದೀಯಂತೆ. ನಾನು ಬೇಡ ಎಂದರೆ ನೀನು ಅಳುವುದಿಲ್ಲವಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ.
ಪಲ್ಲವಿ ಅವನ ಮುಖ ನೋಡಿದಳು. ಆ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಆಸೆಗಿಂತ ಭಯ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು.
“ನಿನಗೆ ಮದುವೆ ಅಂದ್ರೆ ಏನು ಗೊತ್ತಾ, ಬಸವ?”
“ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಗೌರಮ್ಮಜ್ಜಿ  ಹೇಳಿದಳು, ನನ್ನ ಮಾತ್ರೆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುವವಳು ಬರುತ್ತಾಳೆ ಅಂತ. ಆದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಅಮ್ಮ ಅಲ್ಲ ಆಲ್ವಾ. ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಬರಬೇಡ. ತಾತನಿಗೆ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.”
ಅವನ ಮಾತು ಪಲ್ಲವಿಯ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಬಾಗಿಲೊಂದನ್ನು ತೆರೆದಿತು. ತನ್ನ ಸಮ್ಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಮದುವೆಯಲ್ಲಿ ಬಸವನ ಸಮ್ಮತಿಯೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಯಿತು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಸವನದಲ್ಲ; ಅವನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಜನರಲ್ಲಿ ಇದೆ.
ಆ ಕೂಡಲೇ ಅವಳು ಶಂಕರೇಗೌಡರ ಮನೆಗೆ ಹೋದಳು. “ನಾನು ಮದುವೆಗೆ ಒಪ್ಪುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಮೂರು ಷರತ್ತುಗಳಿವೆ,” ಎಂದಳು.
ಮನೆಯವರೆಲ್ಲ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ನೋಡಿದರು.
“ಮೊದಲನೆಯದು, ನನ್ನ ಓದು ನಿಲ್ಲಬಾರದು. ಎರಡನೆಯದು, ನನ್ನ ಅಪ್ಪನ ಸಾಲ ತೀರಿಸುವುದು ಮದುವೆಯ ಬೆಲೆಯಾಗಬಾರದು; ನಾನು ಸಂಪಾದಿಸಿ ಮರಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮೂರನೆಯದು, ಬಸವನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ವೈದ್ಯರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕು. ಜಾತಕದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.”
ಶಂಕರೇಗೌಡರಿಗೆ ಅವಳ ಗಟ್ಟಿತನ ಇಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಬೇರೆ ದಾರಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. “ಆಯಿತು,” ಎಂದರು.

*** 

ಮದುವೆ ಬಹಳ ಅದ್ದೂರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯಿತು. ಊರವರು ಪಲ್ಲವಿಗೆ ದೊರೆತ  ಹೊಸ ಸೀರೆ, ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆ ನೋಡಿ, “ಪಲ್ಲವಿಯ ಅದೃಷ್ಟ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ. ಒಳ್ಳೆ ಭವಿಷ್ಯ ದೊರೆಯಿತು,” ಎಂದರು. ಕೆಲವರು ಹಿಂದೆ ನಿಂತು, “ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಪೆದ್ದನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಳು, ಎಂಥಾ ದುರಾಸೆ?” ಎಂದು ಗುಸುಗುಸು ಮಾಡಿದರು. ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಪಲ್ಲವಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಕೇಳಿಸಿತು. ಬಸವ ಮಾತ್ರ ಮಂಗಳವಾದ್ಯದ ಸದ್ದಿಗೆ ಹೆದರಿ ಕಿವಿ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ. 
ತಾಳಿ ಕಟ್ಟುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಗಂಟೆ ಯಾರೂ ಮುಟ್ಟದೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಮೊಳಗಿತು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದ ಚಂದನದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಮುಚ್ಚಳ ತಾನೇ ತೆರೆದು, ಬೆಳ್ಳಿನೂಲಿನ ಉಂಡೆಯಿಂದ ಒಂದು ತುದಿ ಹೊರಬಂತು. ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಬಸವ ಹಠಾತ್ತನೆ ಪಲ್ಲವಿಯ ಕೈ ಹಿಡಿದ.
“ಆ ಗಂಟೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿದೆ,” ಎಂದು ನಡುಗಿದ.
“ಯಾವ ಗಂಟೆ?”
“ನೆಲದ ಕೆಳಗಿರುವ ಗಂಟೆ.”
ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಯಾರೂ ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಲ್ಲವಿಯ ಎದೆಯೊಳಗೆ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ ಚಳಿ ಹರಿಯಿತು.

ಮದುವೆಯ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಬಸವನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಕೋಣೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಹೊರಗೆ ಹೆಂಗಸರು ನಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಸವ ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ನಿಂತೇ ಇದ್ದ. “ಇಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಹೂವಿದೆ. ನನಗೆ ವಾಸನೆ ಬೇಡ,” ಎಂದನು. ಪಲ್ಲವಿ ಒಂದೊಂದೇ ಹಾರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹೊರಗಿಟ್ಟಳು. ಹಾಸಿಗೆಯ ಬದಲು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಚಾಪೆ ಹಾಸಿ, ಅವನಿಗೆ ನೀರು ಕೊಟ್ಟಳು.
“ಎಲ್ಲರೂ ನೀನು ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಅಂದರು. ಹೆಂಡತಿ ಅಂದರೆ ಹೆದರಿಸದವಳಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ.
“ಹೆಂಡತಿ ಅಂದರೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಡೆಯುವವಳು. ಆದರೆ ನಾವು ಮೊದಲು ಸ್ನೇಹಿತರಾಗೋಣ,” ಎಂದಳು.
“ಆದರೆ ನನಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಓಡಿದರೆ ನಾನು ಬೀಳುತ್ತೇನೆ. ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆ,” ಎಂದನು. 
ಪಲ್ಲವಿಯ ತುಟಿಯಲ್ಲಿ ನಗು ಮೂಡಿತು. “ಸರಿ ಆಯ್ತು. ನಿಧಾನವಾಗಿಯೇ ನಡೆಯೋಣ.”

*** 

ಮದುವೆಯ ಮರುದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬಸವನಿಗೆ ತೀವ್ರ ಮೂರ್ಛೆ ಬಂತು. “ಮದುವೆಯಾದ ತಕ್ಷಣ ಎಲ್ಲ ಸರಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದರಲ್ಲ!” ಎಂದು ಶಂಕರೇಗೌಡ ಕೋಪಗೊಂಡರು. ಮನೆಯವರು ಅವನ ಬಾಯಿಗೆ ಚಮಚ ಹಾಕಲು ಓಡಿದರು. ಪಲ್ಲವಿ ಅವರನ್ನು ತಡೆದು, ವೈದ್ಯರು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು ಬಸವನ ಸುತ್ತಲಿದ್ದ ಅಪಾಯಕಾರಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿದಳು, ತಲೆಯ ಕೆಳಗೆ ಮಡಿಸಿದ ಬಟ್ಟೆ ಇಟ್ಟು, ಅವನನ್ನು ಒಂದು ಬದಿಗೆ ಮಲಗಿಸಿ ಸಮಯ ಗಮನಿಸಿದಳು. ಸೆಳೆತ ನಿಂತ ನಂತರ ವೈದ್ಯರಿಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿಸಿದಳು.

ನಗರದ ನರರೋಗ ತಜ್ಞರಾದ ಡಾ. ಅನಿರುದ್ಧ ಬಂದರು. ಹಳೆಯ ಔಷಧಿ ಚೀಟಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಾತ್ರೆಗಳು ಸಮಯಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಬೇಸರಪಟ್ಟರು. “ಮದುವೆ ಔಷಧಿಯಲ್ಲ, ಗೌಡರೇ. ಅವನಿಗೆ ನಿಯಮಿತ ಚಿಕಿತ್ಸೆ, ನಿದ್ರೆ, ಸರಿಯಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಒತ್ತಡವಿಲ್ಲದ ವಾತಾವರಣ ಬೇಕು,” ಎಂದರು. 
ಪಲ್ಲವಿ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡಳು. ಮಾತ್ರೆಯ ಸಮಯ, ನಿದ್ರೆ, ಊಟ, ಮೂರ್ಛೆ ಬಂದ ದಿನ, ಅವಧಿ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬರೆದಳು. ಬಸವನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಗಡಿಯಾರ ಓದಲು ಆಗದ ಕಾರಣ ಸೂರ್ಯ, ತಟ್ಟೆ, ಚಂದ್ರ ಎಂಬ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಬೆಳಗಿನ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ, ರಾತ್ರಿಯ ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆ ಡಬ್ಬಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಳು. ಪಲ್ಲವಿ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಮಾತ್ರೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ ಬಸವ ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಬಣ್ಣ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದ.
“ಮೂವತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರ ತುಂಬಿದರೆ ಏನು ಕೊಡುತ್ತೀಯ?”
“ಏನು ಬೇಕು?”
“ನಿನ್ನ ಬೆರಳಿಗೆ ಬರುವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನನಗೂ ಕಲಿಸು.”

ಪಲ್ಲವಿ ಅವನಿಗೆ ಹೊಲಿಗೆ ಕಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಮೊದಲು ಬಟ್ಟೆಯ ತುಂಡಿನಲ್ಲಿ ನೇರಗೆರೆ. ಬಸವನ ಕೈ ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತು. ದಾರ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲಸದವರು ನಕ್ಕಾಗ ಪಲ್ಲವಿ ಯಂತ್ರ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, “ಕಲಿಯುವವನನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುವವರು ತಮ್ಮ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಾವೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ,” ಎಂದಳು. ಆ ದಿನದಿಂದ ಅವನ ಎದುರು ಯಾರೂ ನಗಲಿಲ್ಲ. 

*** 

ಮದುವೆಯಾದ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಮೊದಲ ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಬಂತು. ಆ ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಬಸವ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯದ ಕಡೆ ನಡೆಯತೊಡಗಿದ. ಪಲ್ಲವಿ ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹೋದಳು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ದೀಪವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಗುಡಿಯ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ  ಬೀಗ ಹಾಕಿದ ಕಲ್ಲಿನ ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ನಿಂತು, “ಅವಳು ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ,” ಎಂದನು.
“ಯಾರು?”
“ನೂಲು ಹಿಡಿದ ಹುಡುಗಿ. ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಇದೆ.”

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಕೆಳಗಿಂದ ಗಂಟೆಯ ಸದ್ದು ಕೇಳಿತು. ಪಲ್ಲವಿ ಹೆದರಿ ಬಸವನ ಕೈ ಹಿಡಿದಳು. ಅವನ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಚಂದ್ರದ ಆಕಾರದ ನೀಲಿ ಗುರುತು ಕಾಣಿಸಿತು. ಮದುವೆಗೆ ಮೊದಲು ಆ ಗುರುತು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೂಡಲೇ ಅವಳು ಅಮ್ಮನ ಮನೆಯಿಂದ ತಾನು ತಂದಿದ್ದ  ಅಜ್ಜಿಯ ಚಂದನದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ತಂದಳು. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಆ ಬೆಳ್ಳಿನೂಲು ನೀಲಿಯಾಗಿ ಹೊಳೆಯಿತು. ದಾರದ ಒಂದು ತುದಿ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲಿ ಬಸವನ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಗುರುತಿನ ಕಡೆಗೆ ಚಾಚಿತು. ಬಸವ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ಕ್ಷಣ ಅವನ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿತು.
“ನಂದಿನಿ... ಬಾಗಿಲು ತೆಗೆಯಬೇಡ...” ಎಂದು ಅವನು ಅಪರಿಚಿತ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ.
ಪಲ್ಲವಿ ಬೆಚ್ಚಿ ದಾರವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದಳು. ಬಸವ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, “ನನಗೆ ನಿದ್ದೆ ಬಂದಿತ್ತಾ?” ಎಂದು ಸಹಜವಾಗಿ ಕೇಳಿದ.

ಅಜ್ಜಿ ಬರೆದಿದ್ದ ಆ ಕಾಗದದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದವು. ದೀಪದ ಶಾಖಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದಾಗ ಅವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದವು: “ಏಳು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಹಿಂದೆ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬನು ದೇವಾಲಯದ ಹೊಲಿಗೆಗಾರ್ತಿ ನಂದಿನಿಗೆ ಮದುವೆಯ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟು ಮೋಸ ಮಾಡಿದ. ಅವಳು ದೇವರ ಉತ್ಸವದ ಧ್ವಜ ಹೊಲಿಯುವಾಗಲೇ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟಳು. ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಉಸಿರು ಬೆಳ್ಳಿನೂಲಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿತು. ಕ್ಷಮೆ ಇಲ್ಲದ ಬಂಧ ಪ್ರತಿ ತಲೆಮಾರಿನ ಒಬ್ಬ ನಿರಪರಾಧಿಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮಂಜಾಗಿಸಿ, ದೇಹವನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದು ಮದುವೆಯಲ್ಲ; ಯಾರನ್ನೂ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಆಸೆಯಿಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರೀತಿ. ಅಪೂರ್ಣ ಧ್ವಜ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡು ನೆಲದ ಗಂಟೆ ಮೊಳಗಿದಾಗ ಬಂಧ ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತದೆ.”

ಪಲ್ಲವಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತಳು. ಇದು ಅಜ್ಜಿ ಹೆಣೆದ ಕಥೆಯೋ, ನಿಜವಾದ ಶಾಪವೋ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ದೇವಾಲಯದ ನೆಲದೊಳಗಿನ ಗಂಟೆ ಮತ್ತು ಬಸವನ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ “ನಂದಿನಿ” ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅವಳನ್ನು ಕಾಡಿತು.

*** 

ಮರುದಿನ, ಅವಳು ಗೌರಮ್ಮನನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ಗೌರಮ್ಮ ಮೊದಲು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಕೊನೆಗೆ ಮನೆಯ ಹಳೆಯ ದಾಖಲೆ ಕೋಣೆಯಿಂದ ಒಂದು ಚಿತ್ರ ತಂದುಕೊಟ್ಟರು. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಹೊಲಿದ ಕೆಂಪು ಧ್ವಜ ಹಿಡಿದ ಯುವತಿ ಇದ್ದಳು. ಕೆಳಗೆ “ನಂದಿನಿ—ದೇವರ ಸೇವಕಿ” ಎಂದು ಬರೆದಿತ್ತು. ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪಲ್ಲವಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಿದ್ದವು. 
“ನಿನ್ನ ಅಜ್ಜಿ ಸಾಯುವ ಮೊದಲು ಈ ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದಳು,” ಎಂದರು ಗೌರಮ್ಮ. “ನಂದಿನಿಯ ಕಥೆ ಮುಗಿಯಬೇಕಾದರೆ ಅವಳ ಮೊಮ್ಮಗಳ ವಂಶದ ಹುಡುಗಿ ಬರಬೇಕು ಎಂದಿದ್ದಳು. ಅದಕ್ಕೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನನಗೆ ಏನೋ ಅನಿಸಿತು. ಆದರೆ ಗೌಡರಿಗೆ ಹೇಳಲು ಧೈರ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.”
ಪಲ್ಲವಿಗೆ ಕೋಪ ಬಂತು. “ಹಾಗಾದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಸೊಸೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಶಾಪ ಬಿಡಿಸುವ ಸಾಧನವಾಗಿ ತಂದಿರಾ?”
ಗೌರಮ್ಮ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದರು. “ನಾವು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ. ನಮ್ಮನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡು ತಾಯಿ.”

ಆ ರಾತ್ರಿ ಪಲ್ಲವಿ ಅಮ್ಮನ ಮನೆಗೆ ಹೊರಡಲು ಬಟ್ಟೆ ಜೋಡಿಸಿದಳು. ಬಸವ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ.
“ನೀನು ಹೋಗುತ್ತೀಯಾ?”
“ಹೌದು. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ನನಗೆ ಸತ್ಯ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.”
“ನಾನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಸತ್ಯವೇ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ,” ಎಂದನು.
ಆ ಒಂದೇ ಮಾತು ಅವಳ ಹೆಜ್ಜೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು. ದೊಡ್ಡವರ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬಸವನಿಗೆ ಕೊಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನೂ ಬಿಡಲಾಗದು. ಮರುದಿನ ಎಲ್ಲರ ಎದುರು ನಿಂತು ಹೇಳಿದಳು: “ನಾನು ಈ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದು ಬಸವನಿಗಾಗಿ, ನನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ. ನನ್ನನ್ನು ಶಾಪ ಪರಿಹರಿಸುವ ವಸ್ತುವೆಂದು ನೋಡುವವರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಈ ಮನೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿರ್ಧಾರದಲ್ಲೂ ನನಗೆ ಮಾತಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಸವನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.” 

ಶಂಕರೇಗೌಡ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬಡಮನೆಯ ಹುಡುಗಿಯ ಎದುರು ಉತ್ತರಿಸಲಾಗದೆ ನಿಂತರು. ಬಸವ ಪಲ್ಲವಿಯ ಪಕ್ಕ ಬಂದು ನಿಂತ. “ನಾನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ. ಅವಳು ನನ್ನ ಜೊತೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ,” ಎಂದನು. 

ದಿನಗಳು ಸಾಗಿದವು. ಔಷಧಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಜೀವನದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗತೊಡಗಿತು. ಮೊದಲು ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಒಮ್ಮೆ ಆಯಿತು. ಪಲ್ಲವಿ ಬಸವನಿಗೆ ಅಕ್ಷರಗಳ ಬದಲು ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಕೆಲಸ ಕಲಿಸಿದಳು. ಅವನಿಗೆ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಡುವ ಅಪೂರ್ವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಒಮ್ಮೆ ಕಂಡ ಹೂವಿನ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಅವನು ತಿಂಗಳ ನಂತರವೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಬಣ್ಣಗಳ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಣ್ಣು ಯಾರಿಗೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. 
“ಬಸವ ದಡ್ಡನಲ್ಲ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಹೋಗುವ ದಾರಿ ನಮ್ಮದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ,” ಎಂದು ಪಲ್ಲವಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು.

ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಬಟ್ಟೆ ಚೀಲ, ಮಕ್ಕಳ ಅಂಗಿ ಮತ್ತು ದಾವಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊಸ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಪಲ್ಲವಿ ಅಳತೆ ಮತ್ತು ಹೊಲಿಗೆ ನೋಡಿಕೊಂಡರೆ, ಬಸವ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ. “ಪಲ್ಲವಿ–ಬಸವ ನೂಲಿನ ಮನೆ” ಎಂಬ ಅವರ ಪುಟ್ಟ ಕೆಲಸದ ಕೋಣೆ ಊರಿನ ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು. ಪಾಂಡುರಂಗನ ಸಾಲವನ್ನು ಪಲ್ಲವಿ ಶಂಕರೇಗೌಡರ ಹಣದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸಂಪಾದನೆಯಿಂದ ತೀರಿಸಿದಳು. ಸುಮಂತನ ಓದಿನ ಖರ್ಚನ್ನೂ ತಾನೇ ನೋಡಿಕೊಂಡಳು.

***

 ಆದರೂ ಪ್ರತಿ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿ ಬಸವನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಗುರುತು ನೀಲಿಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ನೆಲದ ಗಂಟೆ ಅವನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅಪೂರ್ಣ ಧ್ವಜ ಇನ್ನೂ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಒಂದು ದಿನ ಸುಮಂತ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯದ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುವಾಗ ಕಲ್ಲಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲ ಕೆಳಗೆ ತಾಮ್ರದ ಕೊಳವೆಯೊಂದು ಕಂಡ. ಅದರೊಳಗೆ ಮಡಚಿಟ್ಟ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯ ನಕ್ಷೆ ಇತ್ತು. ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಕೆಳಗೆ ಒಂದು ಕೋಣೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಬೆಳ್ಳಿನೂಲಿನಿಂದ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಹೊಲಿಯಲಾಗಿತ್ತು. 
ಆ ಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಸುಮಂತ ಪಲ್ಲವಿಗೆ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟು  “ಅಕ್ಕಾ, ಇದು ನಿನ್ನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಗುರುತಿನ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ!” ಎಂದ.

ದೇವಾಲಯದ ಹಿರಿಯ ಅರ್ಚಕರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಶಂಕರೇಗೌಡ, ಪಲ್ಲವಿ, ಬಸವ ಮತ್ತು ಸುಮಂತ ಹಿಂಬಾಗದ ಕಲ್ಲಿನ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದರು. ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುವ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಇದ್ದವು. ಗಾಳಿ ತಣ್ಣಗಿತ್ತು. ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ದೀಪ ಹಿಡಿದ ಮಹಿಳೆಯರ ಚಿತ್ರಗಳು. ಕೊನೆಯ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕಂಚಿನ ಗಂಟೆ ನೆಲದೊಳಗೆ ಅರ್ಧ ಮುಳುಗಿತ್ತು. ಅದರ ಪಕ್ಕದ ಕಲ್ಲಿನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲದಿಂದ ಬಣ್ಣ ಮಾಸಿದ ಅರ್ಧ ಹೊಲಿದ ಕೆಂಪು ಧ್ವಜವಿತ್ತು. 

ಪಲ್ಲವಿ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಾಗ ಕೋಣೆಯೊಳಗೆ ಹೆಣ್ಣಿನ ಅಳುವಿನ ಧ್ವನಿ ಹರಡಿತು. ಬಸವ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದ. ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತ ತೀವ್ರವಾದ ಮೂರ್ಛೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಪಲ್ಲವಿ ಅವನನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬದಿಗೆ ಮಲಗಿಸಿ, ಸುಮಂತನಿಗೆ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕರೆಸಲು ಹೇಳಿದಳು. ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬೆಳ್ಳಿನೂಲು ತಾನೇ ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಧ್ವಜದ ಕಡೆ ಸರಿಯತೊಡಗಿತು. ಪಲ್ಲವಿಗೆ “ಧ್ವಜ ಪೂರ್ಣಮಾಡು...” ಎಂಬ ಪಿಸುಮಾತು ಕೇಳಿಸಿತು.

ಪಲ್ಲವಿ ಸೂಜಿ ಹಿಡಿದಳು. ಆದರೆ ಅಜ್ಜಿಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೆನಪಾಯಿತು — ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿದರೆ ಬಂಧವನ್ನೇ ಹರಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಬಸವ ಗುಣವಾಗಲಿ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆಸೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಬದಲಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ತನ್ನ ಬದುಕು ಸುಂದರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸ್ವಾರ್ಥವೂ ಅದರೊಳಗೆ ಸೇರಿದೆಯೇ? 
ಅವಳು ಸೂಜಿಯನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟಳು.

“ನಂದಿನಿ, ನೀನು ಯಾರೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೇಳು. ಬಸವ ಗುಣವಾಗಲೆಂದು ಮಾತ್ರ ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಈಗಿರುವಂತೆಯೇ ನನಗೆ ಅಪೂರ್ಣನಲ್ಲ. ಅವನ ದೇಹದ ನೋವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿ; ಆದರೆ ಅವನ ಮುಗ್ಧತೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ವರ ನನಗೆ ಬೇಡ. ನಿನಗೆ ನ್ಯಾಯ ಸಿಗಬೇಕಾದರೆ, ಮೊದಲು ನಿನಗೆ ಮಾಡಿದ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಈ ಮನೆಯವರು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು,” ಎಂದಳು.
ಶಂಕರೇಗೌಡರ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ, “ನಿಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ತಪ್ಪಿಗೆ ಬಸವ ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ತಪ್ಪನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಬದುಕನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿಮಗೂ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ,” ಎಂದಳು.

ಶಂಕರೇಗೌಡರ ಅಹಂಕಾರ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಸಿಯಿತು. ಗಂಟೆಯ ಮುಂದೆ ಮಂಡಿಯೂರಿ, “ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಅಳಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅವಳ ಶ್ರಮವನ್ನು ನಮ್ಮ ಗೌರವವೆಂದು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಅವಳಿಗೆ ನಡೆದ ಅನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ಸವದ ಧ್ವಜವನ್ನು ನಂದಿನಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಏರಿಸುತ್ತೇವೆ. ನಮ್ಮ ಜಮೀನಿನ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮಕ್ಕಳ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಆರೈಕೆಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ,” ಎಂದರು. 

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಬಸವನ ಸೆಳೆತ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಿಂತಿತು. ಪಲ್ಲವಿ ಅವನ ಉಸಿರಾಟ ಸರಿಯಾಗಿದೆಯೇ ಎಂದು ನೋಡಿದಳು. ಅವನು ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು, “ನಾನು ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ನೆಲವೇ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಿತು,” ಎಂದನು.

ಪಲ್ಲವಿ ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ನಕ್ಕಳು. ನಂತರ ಅಪೂರ್ಣ ಧ್ವಜವನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಳು. ಬೆಳ್ಳಿನೂಲನ್ನು ಸೂಜಿಗೆ ಪೋಣಿಸುವಾಗ ಅವಳ ಬೆರಳಿಗೆ ಸಣ್ಣ ಚುಚ್ಚು ಬಿತ್ತು. ಒಂದು ಹನಿ ರಕ್ತ ನೂಲಿಗೆ ತಾಗಿತು. ನೀಲಿ ಬೆಳಕು ಕೋಣೆಯೆಲ್ಲ ತುಂಬಿತು. ಗೋಡೆಯ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ದೀಪಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡವು. ಪಲ್ಲವಿ ಹೊಲಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೊಲಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ದೂರದ ಕಾಲದಿಂದ ಬಂದ ಹೆಣ್ಣಿನ ಹಾಡೊಂದು ಕೇಳಿಸಿತು. ಬಸವ ಅವಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬಣ್ಣದ ತುಂಡುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿದ. ಕೊನೆಯ ಹೊಲಿಗೆ ಮುಗಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಗಂಟೆ ತಾನೇ ಎದ್ದು ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಮೊಳಗಿತು. 

ಆ ಸದ್ದು ಚಂದನಹಳ್ಳಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಕೇಳಿಸಿತು. ಹೊರಗೆ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ರಾತ್ರಿ ಇದ್ದರೂ, ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನೆಂದು ಊರವರು ನಂತರ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ಕೆಲವರು ಅದನ್ನು ದೇವರ ಪವಾಡ ಎಂದರು. ಕೆಲವರು ಕಣ್ಣಿನ ಭ್ರಮೆ ಎಂದರು. ಡಾ. ಅನಿರುದ್ಧ ಮಾತ್ರ, “ಅವನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಈಗ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಪಂದನೆ ಸಿಗುತ್ತಿದೆ. ಔಷಧಿ ಮುಂದುವರಿಸಿ,” ಎಂದರು.

*** 

ಅದಾದ ಮೇಲೆ ಬಸವನಿಗೆ ಮೂರ್ಛೆ ತಪ್ಪಲೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದಲ್ಲ. ಆರಂಭದ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಸಣ್ಣ ಸೆಳೆತ ಬಂತು. ಪಲ್ಲವಿ ಹೆದರಲಿಲ್ಲ. ವೈದ್ಯರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದಳು. ಸುಮಾರು ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಫಲಿತಾಂಶವೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು. ವೈದ್ಯರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಔಷಧಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಊರವರು ಅದನ್ನು ಪಲ್ಲವಿಯ ಭಾಗ್ಯ ಎಂದರು; ಶಂಕರೇಗೌಡರು ದೇವಾಲಯದ ಗಂಟೆಯ ಪವಾಡ ಎಂದರು. ಪಲ್ಲವಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸತ್ಯ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಇದೆ ಅನಿಸಿತು—ವೈದ್ಯರ ಜ್ಞಾನ, ನಿಯಮಿತ ಆರೈಕೆ, ಬಸವನ ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಯಾವುದೋ ಕಾಣದ ಕರುಣೆ ಸೇರಿ ಅವನ ಬದುಕನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದವು.

ಬಸವನ ಪೆದ್ದುತನ ಎಂದು ಊರು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ವಭಾವ ಮಾತ್ರ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಅವನಿಗೆ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಗಾದೆಮಾತುಗಳ ಒಳಾರ್ಥ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ “ನಾಳೆ ಸೂರ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ” ಎಂದರೆ, ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ. ಆದರೆ ಪಲ್ಲವಿ ಅವನನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹಣದ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ನಂಬಿಗಸ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದಳು; ಅವನಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರುವ ವಿನ್ಯಾಸದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. 
ಒಮ್ಮೆ ಒಬ್ಬ ಸಂಬಂಧಿ, “ಏನು ಪಲ್ಲವಿ, ನಿನ್ನ ಗಂಡ ಇನ್ನೂ ದಡ್ಡನೇ?” ಎಂದು ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದ.
ತಕ್ಷಣ ಬಸವ, “ನಾನು ದಡ್ಡನಾದರೆ ಪಲ್ಲವಿ ಜಾಣೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಜಾಣ ಇದ್ದರೆ ಸಾಕಲ್ಲವಾ? ನಿಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜನ ಜಾಣರಿದ್ದಾರೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ. ಸುತ್ತಲಿದ್ದವರು ಜೋರಾಗಿ ನಕ್ಕರು. ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮಾತ್ರ ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊರಟ.

ಪಲ್ಲವಿ ಓದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದಳು. ಶಂಕರೇಗೌಡರು ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಂತೆ ವಿಶೇಷ ಮಕ್ಕಳ ಕಲಿಕೆ ಹಾಗೂ ಆರೈಕೆಗೆ ಜಮೀನು ನೀಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ “ನಂದಿನಿ ಬದುಕಿನ ಬೆಳ್ಳಿ ದಾರ” ಎಂಬ ಕೇಂದ್ರ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿರುವ ಮಕ್ಕಳು, ಮೂರ್ಛೆರೋಗದಿಂದ ಶಾಲೆ ಬಿಟ್ಟವರು, ಬೌದ್ಧಿಕ ವಿಶೇಷತೆ ಹೊಂದಿದ ಯುವಕರು ಅಲ್ಲಿ ಓದು, ಚಿತ್ರ, ಹೊಲಿಗೆ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಜೀವನಕೌಶಲ್ಯ ಕಲಿಯತೊಡಗಿದರು. ಯಾರನ್ನೂ “ಪೆದ್ದ” ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಅಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಹೆಸರಿನ ಮುಂದೆ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಸುಮಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಓದಿ ವೈದ್ಯನಾದ. ನರರೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಪಡೆದು ಊರಿಗೆ ಮರಳಿದ. “ನನ್ನ ಶಾಲಾ ಶುಲ್ಕ ಕಟ್ಟಿದ ಅಕ್ಕನ ಸಾಲ ತೀರಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ,” ಎಂದು ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲೇ ಉಚಿತ ಆರೋಗ್ಯ ಶಿಬಿರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ. ಪಾಂಡುರಂಗ ಮತ್ತು ಸುಜಾತ ಹೊಸ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರೂ ಹಳೆಯ ಹೊಲಿಗೆ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಎಸೆಯಲಿಲ್ಲ. “ಈ ಯಂತ್ರವೇ ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಮೊದಲ ಸಂಪಾದಕ,” ಎಂದು ಅದನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿಟ್ಟರು.

*** 

ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. 

“ನಂದಿನಿ ಬದುಕಿನ ಬೆಳ್ಳಿದಾರ” ಕೇಂದ್ರ ಈಗ ಚಂದನಹಳ್ಳಿಯ ಹೆಮ್ಮೆಯಾಗಿತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ಕಲಿಯಲು ಅಸಮರ್ಥರೆಂದು ಶಾಲೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳು ಅಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಬಟ್ಟೆ ಹೊಲಿಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೈತೋಟ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾತನಾಡಲು ಕಷ್ಟಪಡುವ ಮಕ್ಕಳು ಬಣ್ಣಗಳ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಉಳಿದವರು ಕೈಮಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿನ ಹೆಸರಿನ ಮುಂದೆ ಅದರ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
“ಗೌರಿ—ಹಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಬೇಗ ಕಲಿಯುತ್ತಾಳೆ.”
“ಮಧು—ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ನೋಡಿದರೆ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.”
“ಚೇತನ—ಗಿಡಗಳ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ.”
“ರಾಘವ—ಮಾತು ಕಡಿಮೆ; ಆದರೆ ಕರುಣೆ ತುಂಬಿದವನು.”
ಆ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಓದಿದಾಗಲೆಲ್ಲ ಪಲ್ಲವಿಗೆ ಬಸವ ನೆನಪಾಗುತ್ತಿದ್ದ. ಜನರು ಅವನ ಕೊರತೆಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನೊಳಗಿನ ಬಣ್ಣಗಳ ಲೋಕವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ತಾನು ಕೂಡ ಎಷ್ಟು ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ ಎಂಬುದು ನೆನಪಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಬಸವ ಈಗ ಕೇಂದ್ರದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಅವನು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಲೆಕ್ಕಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಗಾದೆಮಾತುಗಳನ್ನು ನೇರಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಮರೆತು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ. ಆದರೆ ಯಾವ ಮಗು ಯಾವ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತದೆ, ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಹೆದರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾರಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಏಕಾಂತ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಅವನು ಯಾರಿಗಿಂತಲೂ ಬೇಗ ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದ.

ಒಂದು ದಿನ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಬಂದ ಬಾಲಕನೊಬ್ಬ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಜೋರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ. ಯಾರೇ ಹತ್ತಿರ ಹೋದರೂ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದ. ಶಿಕ್ಷಕಿಯರು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ ಪಲ್ಲವಿಯನ್ನು ಕರೆದರು. 
ಬಸವ ಮಾತ್ರ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ. ನಂತರ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಗಂಟೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಹೊರಗಿಟ್ಟ. ಕಿಟಕಿಯ ಪರದೆಯನ್ನು ಎಳೆದು ಬೆಳಕನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದ. ಬಾಲಕನ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗದೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಎರಡು ನೀಲಿ ಬಟ್ಟೆಯ ತುಂಡುಗಳನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟ.
ಬಾಲಕನ ಅಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ ಅವನು ಬಸವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಒಂದು ನೀಲಿ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡ.
“ಅವನಿಗೆ ಜನರ ಮೇಲಲ್ಲ, ಸದ್ದಿನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ಬಂದಿತ್ತು,” ಎಂದ ಬಸವ.

ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಶಂಕರೇಗೌಡರ ಕಣ್ಣು ತೇವಗೊಂಡಿತು. ಹಿಂದೆ ಇದೇ ಮೊಮ್ಮಗನನ್ನು “ಏನೂ ತಿಳಿಯದವನು” ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದ ನೆನಪು ಅವರನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಚುಚ್ಚಿತು.
“ನಾವು ಬಸವನಿಗೆ ಬದುಕು ಕೊಡಲು ಪಲ್ಲವಿಯನ್ನು ಮನೆಗೆ ತಂದೆವು ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೆವು. ಆದರೆ ಅವನೊಳಗೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಬದುಕು ಮೊದಲೇ ಇತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡುವ ಕಣ್ಣು ನಮ್ಮಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ,” ಎಂದರು.
ಪಲ್ಲವಿ ಮೃದುವಾಗಿ ನಕ್ಕಳು. “ಯಾರೂ ಯಾರಿಗೂ ಬದುಕನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಾತಯ್ಯ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಪರದೆಯನ್ನು ಸರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಷ್ಟೇ.”

***

ಅದೇ ವರ್ಷ ದೇವಾಲಯದ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಂದಿನಿಯ ಹೆಸರಿನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಏರಿಸುವ ದಿನ ಬಂತು. ಪಲ್ಲವಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಹಳೆಯ ಧ್ವಜವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಗಾಜಿನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮಾದರಿಯ ಹೊಸ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕೇಂದ್ರದ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಊರಿನ ಹೆಂಗಸರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹೊಲಿದಿದ್ದರು. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಂದಿ ಅಥವಾ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಮಾತ್ರ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆಸೆದುಕೊಂಡ ಅನೇಕ ಕೈಗಳ ಚಿತ್ರವಿತ್ತು. 

ಧ್ವಜವನ್ನು ಏರಿಸುವ ಮೊದಲು ಶಂಕರೇಗೌಡರು ಊರಿನವರ ಎದುರು ನಿಂತರು. “ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಗೌರವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಂದಿನಿ ಎಂಬ ಹೆಣ್ಣಿನ ಹೆಸರನ್ನೇ ಅಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ನೋವು ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣಿನ ಬದುಕನ್ನು ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದೆವು. ಹೆಣ್ಣಿನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ, ಅವಳ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಮರೆತದ್ದು ನಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು. ಇಂದಿನಿಂದ ಈ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹೆಣ್ಣಿನ ಬದುಕನ್ನು ಕುಟುಂಬದ ಸಾಲಕ್ಕಾಗಲಿ, ಜಾತಕದ ದೋಷಕ್ಕಾಗಲಿ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ರೋಗಕ್ಕಾಗಲಿ ಬಲಿಕೊಡಬಾರದು,” ಎಂದರು.

ಜನರ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಪಾಂಡುರಂಗನ ತಲೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ತಗ್ಗಿತು. ಪಲ್ಲವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಕೇಳದೆ ಮದುವೆಗೆ ಒಪ್ಪಿದ್ದ ದಿನ ನೆನಪಾಯಿತು. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಅವನು ಮಗಳ ಬಳಿ ಬಂದು ಅವಳ ಕೈ ಹಿಡಿದ.
“ನನ್ನ ಬಡತನಕ್ಕೆ ನಿನ್ನ ಬದುಕನ್ನೇ ಬೆಲೆ ಕಟ್ಟಲು ಹೊರಟಿದ್ದೆ, ಮಗಳೇ. ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿದ್ದೀಯ. ಆದರೆ ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕ್ಷಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿಲ್ಲ.”
ಪಲ್ಲವಿ ಅಪ್ಪನ ಕೈಯನ್ನು ತನ್ನ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಳು.
“ತಪ್ಪನ್ನು ನೆನೆದು ಜೀವಮಾನವೆಲ್ಲ ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಮತ್ತೆ ಯಾರ ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಅಂತಹ ತಪ್ಪಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ, ಅಪ್ಪಾ.”
ಆ ಮಾತು ಕೇಳಿದ ಪಾಂಡುರಂಗನ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಎರಡು ಹನಿ ನೀರು ಜಾರಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವಿತ್ತು; ಜೊತೆಗೆ ಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಯೂ ಇತ್ತು.

ಧ್ವಜ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮೇಲೇರಿತು. ಗಾಳಿ ಅದನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ಬಿಚ್ಚಿತು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯದ ಗಂಟೆ ಯಾರೂ ಮುಟ್ಟದೆ ಒಮ್ಮೆ ಮೃದುವಾಗಿ ಮೊಳಗಿತು. ಈ ಬಾರಿ ಬಸವನ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ನೀಲಿ ಗುರುತು ಮೂಡಲಿಲ್ಲ. ಚಂದನದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ಬೆಳ್ಳಿನೂಲು ಹೊಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ನೆಲದ ಕೆಳಗಿಂದ ಯಾರ ಅಳುವೂ ಕೇಳಿಸಲಿಲ್ಲ.
ಬಸವ ಪಲ್ಲವಿಯ ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಬಂದು, “ಗಂಟೆ ನಂದಿನಿಗೆ ದಾರಿ ಸಿಕ್ಕಿತು ಅಂತ ಹೇಳಿತಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ.
ಪಲ್ಲವಿ ಧ್ವಜದತ್ತ ನೋಡಿದಳು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಹೊಲಿದಿದ್ದ ಕೈಗಳು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು.
“ಬಹುಶಃ ನಂದಿನಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ದಾರಿ ಸಿಕ್ಕಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿರಬಹುದು,” ಎಂದಳು.
“ನನಗೂ?”
“ನಿನಗೆ ಮೊದಲೇ ದಾರಿ ಇತ್ತು ಬಸವ. ನಾವು ಅದನ್ನು ತಡವಾಗಿ ಕಂಡೆವು.”
ಬಸವ ಸ್ವಲ್ಪ ಯೋಚಿಸಿ, “ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿರಲಿಲ್ಲ; ಉಳಿದವರು ನನ್ನ ದಾರಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿರಲಿಲ್ಲ ಅಷ್ಟೇನಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ.
ಪಲ್ಲವಿಯ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿಬಂತು. ಅವಳು ಅವನ ಕೈಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದಳು.
“ಹೌದು ಬಸವ. ಅದೇ ಸತ್ಯ.”

***

ಆ ರಾತ್ರಿ ಕೇಂದ್ರದ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು ತಾವು ಹೊಲಿದ ಬಟ್ಟೆಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಮರಗಳಿಗೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು. ಗಾಳಿ ಬೀಸಿದಾಗ ಅವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ತಾಗಿ ಮೃದುವಾದ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಪಲ್ಲವಿ ಹಳೆಯ ಚಂದನದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ತೆರೆದಳು. ಅದರೊಳಗಿನ ಬೆಳ್ಳಿನೂಲು ಈಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಿಳಿದಾರದಂತಿತ್ತು.
“ಇದಕ್ಕೆ ಈಗ ಬೆಳಕು ಯಾಕಿಲ್ಲ?” ಎಂದು ಬಸವ ಕೇಳಿದ.
“ಮುರಿದದ್ದನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಳಕು ಬೇಕಿತ್ತು.”
“ಹಾಗಾದರೆ ಅದರ ಬೆಳಕು ಮುಗಿದುಹೋಯಿತಾ?”

ಪಲ್ಲವಿ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳತ್ತ ತೋರಿಸಿದಳು. ಓದಲು ಬಾರದ ಬಾಲಕನೊಬ್ಬ ಸುಂದರವಾದ ನವಿಲನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಮಾತು ಬಾರದ ಹುಡುಗಿಯೊಬ್ಬಳು ಬಣ್ಣದ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ನೇಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ಮೂರ್ಛೆಯ ಕಾರಣ ಶಾಲೆ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದ ಮಗುವೊಂದು ಮತ್ತೆ ಪುಸ್ತಕ ಹಿಡಿದು ಕುಳಿತಿತ್ತು. ದೂರದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡುರಂಗ ಒಬ್ಬ ಬಡ ತಂದೆಗೆ, “ಮಗಳ ಓದನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಡಿ,” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ.
“ಬೆಳಕು ಮುಗಿದಿಲ್ಲ ಬಸವ. ಅದು ದಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮನುಷ್ಯರೊಳಗೆ ಸೇರಿದೆ,” ಎಂದಳು.
“ನಿನ್ನ ಬೆರಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಮಾತು ಬರುತ್ತದಾ?”
ಪಲ್ಲವಿ ಅವನ ಕೈಯನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಳು. “ನನ್ನ ಬೆರಳಿಗಲ್ಲ ಬಸವ… ಈಗ ನಮ್ಮ ಬದುಕಿಗೇ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ.”

ಅವರಿಬ್ಬರ ಮುಂದೆ ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳು ನಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ನಗುವಿನಲ್ಲಿ ನಂದಿನಿಯ ಮುಕ್ತಿಯಿತ್ತು; ಪಾಂಡುರಂಗನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿತ್ತು; ಶಂಕರೇಗೌಡರ ಅಹಂಕಾರ ಕರಗಿದ ಸದ್ದಿತ್ತು; ಸಮಾಜ ಅಪೂರ್ಣರೆಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದ ಬದುಕುಗಳ ಹೊಸ ಭರವಸೆಯಿತ್ತು.

ಬಡತನದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಪಲ್ಲವಿ ಮೊದಲು ಬಟ್ಟೆ ಹೊಲಿಯುವುದನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಬದುಕು ಅವಳಿಗೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಹೊಲಿಗೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿತ್ತು — ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಹರಿದ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದು, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತುಂಡಾದ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಬೆಸೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಅಪೂರ್ಣರೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬದುಕುಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊಸ ಕನಸುಗಳ ಚಿತ್ತಾರ ಬಿಡಿಸುವುದು.

ಮದುವೆ ಯಾವ ರೋಗಕ್ಕೂ ಔಷಧಿಯಲ್ಲ. ಹೆಣ್ಣಿನ ಬದುಕು ಯಾರ ಜಾತಕದ ದೋಷಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವೂ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರೀತಿ ಎಂದರೆ ಒಬ್ಬರನ್ನು ನಮ್ಮ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಬದಲಾಯಿಸುವುದಲ್ಲ; ಅವರು ಇರುವಂತೆಯೇ ಗೌರವಿಸಿ, ಅವರೊಳಗಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಬೆಳಕು ತೋರಿಸುವುದು. ಮನುಷ್ಯನ ನಿಜವಾದ ಕೊರತೆ ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ವಿಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ಬಂಧಗಳು ಜಾತಕದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಬೆಸೆಯುತ್ತವೆ, ಗೌರವದಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ಬಂಧಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಸರ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಕಾಣದ ಒಂದು ಬೆಳ್ಳಿನೂಲೇ ಸಾಕು.

***